Yok Don: Hành trình voi nhà 'thoát kiếp' trở về rừng và hồi sinh hệ sinh thái

Trong Vườn quốc gia Yok Don, Đắk Lắk, hình ảnh những con voi nhà, vốn quen thuộc với sự ràng buộc và chỉ dẫn của con người, giờ đây được trả về với không gian rừng khộp bao la. Thế nhưng, trái với hình dung về một sự tự do hân hoan, nhiều cá thể voi lại rơi vào trạng thái bối rối, hoảng sợ và lạc lõng giữa môi trường từng là của chúng. Đây là khởi đầu của một hành trình đầy thử thách, nơi voi phải học lại bản năng sinh tồn, và con người tìm cách tái định nghĩa mối quan hệ với loài vật khổng lồ này.

Tóm tắt nhanh

• Vườn quốc gia Yok Don đã chuyển đổi từ du lịch cưỡi voi sang mô hình du lịch thân thiện với voi từ năm 2018, với sự hợp tác của Tổ chức Động vật châu Á.
• Những cá thể voi nhà ban đầu gặp khó khăn lớn trong việc thích nghi với môi trường rừng tự nhiên, đòi hỏi sự kiên nhẫn và phương pháp tiếp cận mềm mại từ các nài voi để chúng khôi phục bản năng.
• Voi nhà không chỉ tìm lại bản năng sinh tồn mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc hồi sinh hệ sinh thái rừng khộp thông qua quá trình di chuyển và phát tán hạt giống.
• Mô hình du lịch thân thiện với voi đã mang lại doanh thu tăng gấp 5 lần so với năm 2018 và đang tiếp tục được phát triển bền vững, đồng thời xây dựng cơ chế quản lý an toàn khi voi nhà tương tác với voi rừng hoang dã.

Vì sao đáng chú ý

Câu chuyện tại Vườn quốc gia Yok Don là một ví dụ điển hình về sự thay đổi tư duy trong bảo tồn động vật hoang dã và phát triển du lịch bền vững. Nó không chỉ là hành trình giải thoát những cá thể voi khỏi xiềng xích, mà còn là minh chứng cho thấy sự can thiệp nhân đạo có thể mở ra những giá trị kép: phục hồi bản năng tự nhiên cho loài vật và đồng thời mang lại lợi ích kinh tế đáng kể từ du lịch có trách nhiệm. Bài học từ Yok Don còn nằm ở việc nhận diện và khai thác vai trò bất ngờ của voi trong việc tái tạo hệ sinh thái, từ đó nâng cao nhận thức về mối liên kết phức tạp giữa con người, động vật và môi trường.

Bối cảnh

Trước năm 2018, Vườn quốc gia Yok Don là một trong những điểm đến nổi tiếng với hoạt động du lịch cưỡi voi. Tuy nhiên, mô hình này ngày càng vấp phải sự chỉ trích từ các tổ chức bảo vệ động vật quốc tế về vấn đề phúc lợi động vật. Nhận thức được điều này, Vườn quốc gia Yok Don đã đưa ra quyết định mang tính bước ngoặt: chấm dứt hoạt động cưỡi voi và chuyển sang mô hình du lịch thân thiện, nơi du khách chỉ quan sát voi trong môi trường gần tự nhiên. Sự thay đổi này được thực hiện với sự hỗ trợ kỹ thuật và tài chính từ Tổ chức Động vật châu Á (Animals Asia Foundation). Thách thức lớn nhất khi ấy là làm thế nào để những cá thể voi nhà, đã quen sống phụ thuộc và được con người cung cấp thức ăn, có thể tìm lại bản năng tự chủ và hòa nhập với rừng.

Hành trình thích nghi giữa rừng khộp

Ông Vũ Đức Giỏi, Phó giám đốc Trung tâm Giáo dục môi trường và dịch vụ thuộc Vườn quốc gia Yok Don, vẫn nhớ rõ những ngày đầu đầy khó khăn. Những con voi từng bị xích chân hàng chục năm, khi được tháo bỏ sợi xích, không hề tỏ ra phấn khích. Ngược lại, chúng hoảng sợ, lúng túng và mất phương hướng. Nhiều lúc, khi du khách quốc tế đang hào hứng quan sát, voi bất ngờ quay đầu bỏ chạy sâu vào rừng, làm gián đoạn các chuyến tham quan. Phương pháp tiếp cận của các nài voi cũng thay đổi hoàn toàn: không roi vọt, không ép buộc. Thay vào đó, họ kiên nhẫn lội rừng tìm tre non, lá cây và thức ăn yêu thích của voi, thỉnh thoảng cho ăn để duy trì kết nối và xây dựng lòng tin. Du khách được yêu cầu tuyệt đối không cho voi ăn, đảm bảo an toàn và giúp voi giảm phụ thuộc vào con người.

Bản năng sinh tồn thức tỉnh và mối liên kết cộng đồng

Dần dần, sự kiên nhẫn ấy đã phát huy hiệu quả. Voi nhà bắt đầu bớt sợ hãi, không còn bỏ chạy khi gặp người và thong thả di chuyển dưới tán rừng. Điều đặc biệt là đàn voi ở Yok Don không có quan hệ huyết thống, chúng được tập hợp từ nhiều địa phương khác nhau. Tuy nhiên, qua thời gian, những cặp voi đã hình thành mối liên kết, thậm chí đóng vai trò truyền lại kinh nghiệm sinh tồn cho nhau. Ông Giỏi kể lại câu chuyện về những con voi già đã dạy voi trẻ cách bẻ cành cây, dùng vòi nhổ củ tre, củ trúc tích nước trong mùa khô khắc nghiệt của rừng khộp. Ngay cả vào ban đêm, khi voi trẻ hiếu động cần được buộc lại để đảm bảo an toàn, voi già vẫn lặng lẽ kiếm ăn quanh khu vực, như thể đang âm thầm canh giữ những người bạn đồng hành của mình.

Thách thức từ voi rừng hoang dã và giải pháp quản lý

Trong Vườn quốc gia Yok Don, sự hiện diện của voi hoang dã là một phần tự nhiên của hệ sinh thái, thường di chuyển qua lại giữa Việt Nam và Campuchia. Mặc dù mang ý nghĩa tích cực, nhưng sự tồn tại của chúng cũng tiềm ẩn nguy cơ xung đột với voi nhà hoặc người dân, đặc biệt khi voi rừng tìm đến các khu vực sản xuất nông nghiệp của địa phương vào mùa trồng bắp. Để đảm bảo an toàn, lực lượng kiểm lâm đã lắp đặt nhiều bẫy ảnh sâu trong các khu vực bảo vệ nghiêm ngặt. Khi phát hiện hình ảnh hoặc dấu chân voi rừng, thông tin vị trí sẽ được cập nhật nhanh chóng vào hệ thống nội bộ. Dữ liệu này giúp kiểm lâm chủ động tránh các khu vực nguy hiểm, đồng thời hướng dẫn nài voi đưa voi nhà tránh xa nơi voi rừng đang hoạt động. Đối với khu vực dân cư, người dân sẽ sử dụng chiêng, trống hoặc các âm thanh lớn để xua đuổi voi rừng quay trở lại môi trường tự nhiên, hạn chế xung đột.

Những 'kỹ sư' thầm lặng của hệ sinh thái

Điều ít ai ngờ tới là những cá thể voi nhà tại Yok Don không chỉ đang hồi phục bản năng mà còn trở thành những nhân tố quan trọng trong việc hồi sinh hệ sinh thái rừng khộp. Mỗi ngày, một con voi trưởng thành tiêu thụ khoảng 300 kg thức ăn, buộc chúng phải liên tục di chuyển giữa các bãi chăn thả, chỉ lưu lại một khu vực từ 1-2 ngày. Trong quá trình di chuyển, voi vô tình húc đổ các cây bụi rậm rạp, tạo ra những khoảng trống đón ánh sáng, kích thích hạt mầm dưới tầng đất nảy chồi. Đặc biệt hơn, với tập tính nhai không kỹ, phân của voi thải ra vẫn còn chứa các loại quả rừng, củ dại, giúp phát tán và nhân giống cây rừng một cách tự nhiên và hiệu quả. Các nhà bảo tồn thường ví voi như những “kỹ sư hệ sinh thái”, và quả thực, giữa rừng khộp Yok Don, chúng đang âm thầm thực hiện vai trò của những người làm vườn vĩ đại của thiên nhiên.

Thành quả kinh tế và hướng đi tương lai bền vững

Sự chuyển đổi sang mô hình du lịch thân thiện với voi đã mang lại những thành quả đáng khích lệ. Năm 2025, Vườn quốc gia Yok Don đã đón hơn 16.000 lượt khách, trong đó có khoảng 8.000 khách quốc tế, với doanh thu từ hoạt động này tăng gấp 5 lần so với thời điểm năm 2018. Hiện tại, Vườn quốc gia đang duy trì 2 cặp voi cái với tổng cộng 4 cá thể phục vụ du lịch thân thiện. Một cặp voi khác đã được chuyển giao cho Trung tâm Bảo tồn voi, Cứu hộ động vật và Quản lý bảo vệ rừng tỉnh Đắk Lắk để nghiên cứu sinh sản và nhân giống voi nhà, hướng tới mục tiêu gia tăng số lượng cá thể loài này. Bà Lê Thị Mỹ Trinh, đại diện Tổ chức Động vật châu Á tại Đắk Lắk, khẳng định đơn vị sẽ tiếp tục phối hợp với các cơ quan chức năng để nâng cao chất lượng mô hình, hỗ trợ sinh kế cho chủ voi và nài voi, xây dựng cơ sở dữ liệu quản lý voi nhà, tích hợp thông điệp “không cưỡi voi” vào xúc tiến du lịch, và tăng cường truyền thông để duy trì sự ủng hộ từ cộng đồng và du khách.

Góc nhìn Xu Hướng 24

Mô hình tại Vườn quốc gia Yok Don không chỉ là một câu chuyện thành công trong bảo tồn mà còn là một bài học đắt giá về cách xây dựng du lịch có trách nhiệm. Nó chứng minh rằng, sự ưu tiên phúc lợi động vật không đồng nghĩa với việc từ bỏ lợi ích kinh tế, mà ngược lại, có thể mở ra những hướng đi mới bền vững và giá trị hơn. Việc voi nhà không chỉ tái thích nghi mà còn trở thành yếu tố tích cực trong việc duy trì và phát triển hệ sinh thái rừng khộp là một phát hiện đáng kinh ngạc, cho thấy tiềm năng to lớn khi con người và thiên nhiên tìm thấy tiếng nói chung. Tuy nhiên, thách thức vẫn còn, đặc biệt trong việc duy trì sự hài hòa giữa voi nhà, voi rừng hoang dã và cộng đồng địa phương, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ và những chính sách dài hạn để đảm bảo sự phát triển bền vững cho cả hệ sinh thái và sinh kế con người.

Nguồn tham khảo

• Theo dấu chân voi: Voi nhà 'thoát kiếp' tập làm voi rừng - Nguồn: Thanh Niên

Câu hỏi thường gặp

Mô hình du lịch thân thiện với voi ở Vườn quốc gia Yok Don bắt đầu khi nào?

Mô hình du lịch thân thiện với voi tại Vườn quốc gia Yok Don bắt đầu vào năm 2018, sau khi đơn vị này quyết định chấm dứt hoạt động cưỡi voi truyền thống và hợp tác với Tổ chức Động vật châu Á (Animals Asia Foundation).

Lợi ích chính của việc voi nhà trở về môi trường tự nhiên là gì?

Việc voi nhà trở về môi trường tự nhiên mang lại nhiều lợi ích. Thứ nhất, nó giúp phục hồi bản năng sinh tồn và cải thiện phúc lợi cho voi. Thứ hai, chúng góp phần tích cực vào hệ sinh thái rừng khộp bằng cách phát tán hạt giống, dọn dẹp cây bụi và tạo khoảng trống cho sự phát triển của thảm thực vật. Thứ ba, mô hình này thúc đẩy du lịch bền vững và mang lại doanh thu cao hơn cho Vườn quốc gia.

Làm thế nào để Vườn quốc gia Yok Don quản lý sự tương tác giữa voi nhà và voi rừng hoang dã?

Vườn quốc gia Yok Don sử dụng hệ thống bẫy ảnh và theo dõi dấu chân để cập nhật vị trí voi rừng hoang dã. Dữ liệu này được chia sẻ nội bộ để kiểm lâm và nài voi chủ động đưa voi nhà tránh xa các khu vực có voi rừng hoạt động. Đối với khu vực dân cư, người dân được hướng dẫn sử dụng âm thanh lớn (chiêng, trống) để xua đuổi voi rừng, nhằm hạn chế xung đột.

Mô hình du lịch thân thiện với voi đã ảnh hưởng đến doanh thu du lịch của Yok Don như thế nào?

Mô hình này đã tác động tích cực đáng kể đến doanh thu. Theo thông tin từ bài viết, doanh thu từ hoạt động du lịch thân thiện với voi của Vườn quốc gia Yok Don vào năm 2025 đã tăng gấp 5 lần so với thời điểm năm 2018, cho thấy hiệu quả kinh tế rõ rệt.