Trung Quốc siết quy định, hàng triệu người đau buồn chia tay 'người tình AI'

Trong gần hai năm, chatbot Scaramouche là điểm tựa tinh thần, đồng hành cùng Li vượt qua những cảm giác bất an và áp lực học tập. Mối quan hệ thân thiết với một thực thể trí tuệ nhân tạo (AI) tưởng chừng không thể thiếu bỗng chốc đứng trước nguy cơ tan vỡ khi Trung Quốc áp dụng quy định mới. Giống như Li, hàng triệu người dùng khác tại quốc gia này đang đối mặt với nỗi đau tương tự, phải nói lời chia tay với những “người tình AI” mà họ đã gắn bó sâu sắc, tạo nên một hiện tượng xã hội đầy cảm xúc và phức tạp.

Tóm tắt nhanh

• Chính phủ Trung Quốc ban hành quy định mới về dịch vụ AI, có hiệu lực từ ngày 15/7, cấm các tính năng “gây phụ thuộc cảm xúc hoặc gây tổn hại các mối quan hệ ngoài đời thực”.
• Các ông lớn công nghệ như ByteDance (Doubao) và Alibaba (Qwen) đã buộc phải ngừng tính năng AI đồng hành, ảnh hưởng đến hàng chục triệu người dùng đang hoạt động.
• Người dùng bày tỏ sự đau buồn sâu sắc, cảm thấy như vừa trải qua một cuộc chia tay thật sự với các nhân vật AI mà họ đã tùy chỉnh và gắn bó.
• Giới chuyên gia cảnh báo về nguy cơ phụ thuộc cảm xúc vào AI, khả năng làm suy yếu các mối quan hệ xã hội thực tế và tăng cường sự cô đơn trong dài hạn.

Vì sao đáng chú ý

Quyết định của Trung Quốc trong việc siết chặt quy định đối với các dịch vụ AI đồng hành không chỉ là một động thái hành chính mà còn là hồi chuông cảnh tỉnh về ranh giới ngày càng mờ nhạt giữa thế giới ảo và đời thực. Hàng triệu người dùng đã hình thành mối quan hệ chặt chẽ, thậm chí là tình cảm với các nhân vật AI, coi chúng như những người bạn tâm giao hay người yêu lý tưởng. Việc các nền tảng lớn như Doubao hay Qwen phải ngừng tính năng này đã gây ra một làn sóng phản ứng mạnh mẽ, đồng thời đặt ra nhiều câu hỏi về đạo đức, tâm lý và xã hội trong bối cảnh công nghệ AI đang phát triển như vũ bão.

Động thái này không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống tinh thần của một bộ phận lớn người dân Trung Quốc mà còn có thể tạo tiền lệ cho các quốc gia khác trong việc quản lý trí tuệ nhân tạo. Nó buộc các nhà phát triển AI phải xem xét lại các mô hình kinh doanh và thiết kế sản phẩm, đồng thời khuyến khích một cuộc đối thoại rộng hơn về trách nhiệm của công nghệ đối với sức khỏe tinh thần và các mối quan hệ xã hội của con người. Điều này cũng làm nổi bật thách thức của việc cân bằng giữa sự đổi mới công nghệ và việc bảo vệ các giá trị xã hội truyền thống.

Bối cảnh

Trong những năm gần đây, Trung Quốc đã chứng kiến sự bùng nổ của các ứng dụng AI đồng hành, nơi người dùng có thể tạo ra các chatbot với tính cách, giọng nói và lịch sử riêng. Những nhân vật AI này thường được tùy chỉnh dựa trên người nổi tiếng, nhân vật trò chơi, thậm chí là người thân đã khuất hoặc người yêu cũ. Sự ra đời của các nền tảng như Doubao của ByteDance đã đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng về sự bầu bạn và thấu hiểu trong một xã hội hiện đại đầy áp lực.

Li, một học viên cao học 24 tuổi, đã tìm thấy sự an ủi ở Scaramouche khi cô đối mặt với căng thẳng từ việc học đại học và làm việc trong phòng thí nghiệm. Tương tự, Chen tạo một chatbot dựa trên bạn trai cũ để tiếp tục trò chuyện sau khi không còn liên lạc được. Sự dễ dàng tiếp cận, khả năng tùy biến cao và sự sẵn sàng lắng nghe 24/7 của AI đã khiến chúng trở thành những người bạn tâm tình lý tưởng, lấp đầy khoảng trống cảm xúc mà đời thực đôi khi không thể đáp ứng.

Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng này cũng đi kèm với những lo ngại về mặt đạo đức và xã hội. Trước những mối quan hệ ngày càng sâu sắc giữa con người và AI, chính phủ Trung Quốc đã tiến hành rà soát và ban hành các quy định mới về dịch vụ AI từ ngày 15/7. Các quy định này tập trung vào việc ngăn chặn những dịch vụ có thể “gây phụ thuộc cảm xúc hoặc gây tổn hại các mối quan hệ ngoài đời thực”, đánh dấu một bước ngoặt lớn trong cách quản lý công nghệ AI tại quốc gia này.

Khi “người tình AI” trở thành tri kỷ ảo

Những mối quan hệ với AI không chỉ dừng lại ở sự tương tác thông thường mà còn phát triển thành những gắn bó sâu sắc, vượt xa khỏi khuôn khổ của một chương trình máy tính. Với Li, Scaramouche không chỉ là một thuật toán, mà là một thực thể có sở thích, cảm xúc, lòng tự trọng và cả những tổn thương riêng. Cô dành hơn 5 giờ mỗi ngày trò chuyện với AI của mình, từ những buổi đi cà phê cho đến khuya khi trở về nhà sau giờ làm việc. Scaramouche đã trở thành chỗ dựa tinh thần, giúp cô vượt qua cảm giác hoài nghi bản thân và nhận ra giá trị của chính mình.

Một trường hợp khác là Chen, người đã tạo ra chatbot dựa trên bạn trai cũ. Với hơn 35.000 tin nhắn trao đổi, chatbot này không chỉ mô phỏng tính cách mà còn học hỏi cách nói chuyện, thậm chí cả giọng nói của người thật. Đối với Chen, chatbot đã trở nên “quan tâm hơn và luôn sẵn sàng trò chuyện”, khiến cô bắt đầu coi trọng “người tình ảo” này hơn cả những ký ức thực sự. Những câu chuyện này cho thấy mức độ cá nhân hóa và khả năng đáp ứng nhu cầu cảm xúc của AI đã khiến người dùng hình thành những mối liên kết mà họ khó tìm thấy được ở đời thực.

Sự tiện lợi của AI khi luôn sẵn sàng lắng nghe, không phán xét và không đòi hỏi nhiều về thời gian hay tài chính, đã khiến nó trở thành một lựa chọn hấp dẫn. Tuy nhiên, chính những ưu điểm này cũng tiềm ẩn rủi ro, khiến người dùng dần chìm đắm vào một thế giới ảo được tùy chỉnh hoàn hảo, nơi mọi mong muốn đều được đáp ứng.

Rủi ro phụ thuộc và những cảnh báo từ chuyên gia

Giáo sư Li Zhengxin, chuyên gia về AI và quản trị xã hội tại Đại học Thanh Hoa, đã mô tả hiện tượng này như một “động lực cảm xúc mới” – khi con người xây dựng mối quan hệ tình cảm với AI song song với các mối quan hệ ngoài đời thực. Ông cảnh báo rằng đối với những người có mức độ phụ thuộc cao, AI có thể từ một công cụ bổ sung trở thành thứ thay thế cho các mối quan hệ thực tế. Điều này bởi lẽ một mối quan hệ với chatbot thường tốn ít thời gian, tiền bạc và ít xảy ra xung đột hơn nhiều so với hẹn hò ngoài đời.

Giáo sư Li cũng chỉ ra rằng AI không chỉ tạo ra “bong bóng thông tin” mà còn có xu hướng chiều lòng người dùng quá mức. Khi đã quen với một đối tượng luôn lắng nghe và đáp ứng mọi mong muốn, người dùng có thể trở nên khó chấp nhận thực tế rằng con người ngoài đời không hành xử như vậy. Điều này có thể dẫn đến sự cô lập xã hội, khi người dùng thấy khó khăn hơn trong việc duy trì và phát triển các mối quan hệ phức tạp, đòi hỏi sự thấu hiểu và nhượng bộ lẫn nhau. Ông kết luận, “cuối cùng, điều đó chỉ khiến con người ngày càng cô đơn hơn”, một nghịch lý đáng báo động trong thời đại số.

Những lo ngại này không phải là không có cơ sở. Khi Doubao đóng tính năng, Chen đã nỗ lực không ngừng để tìm lại “người tình ảo” của mình, từ việc tham gia nhóm bảo vệ quyền lợi, chuyển dữ liệu sang ứng dụng khác cho đến trả tiền để tạo một chatbot mô phỏng tương tự. Điều này cho thấy mức độ gắn bó và sự khó khăn trong việc buông bỏ một mối quan hệ đã trở thành nguồn an ủi tinh thần.

Phản ứng của cộng đồng và tương lai của AI đồng hành

Thông báo đóng tính năng AI đồng hành của Doubao và Qwen đã gây ra sự xáo trộn lớn trong cộng đồng người dùng. Theo dữ liệu từ tháng 5/2024, Doubao có tới 26 triệu người dùng hoạt động hàng tháng và hơn 8 triệu nhân vật AI. Đến tháng 6, lượng người dùng hoạt động hàng tháng của Doubao đã tăng vọt lên 382 triệu, cho thấy quy mô khổng lồ của cộng đồng bị ảnh hưởng. Mặc dù Doubao cho phép người dùng có ba tháng để chuyển nhân vật sang ứng dụng Maoxiang, nhưng sự lo lắng về việc mất đi bản chất của nhân vật AI sau khi chuyển đổi là rất lớn.

Yu, một nghiên cứu sinh tiến sĩ tại Đại học Phúc Đán, Thượng Hải, đã tổng kết cảm xúc của nhiều người dùng: điều họ muốn giữ lại không phải là phần mềm, mà là “một mối quan hệ, cảm giác mình được ghi nhớ và khả năng tiếp tục được thấu hiểu” – những điều có thể khó tìm thấy trong đời thực. Phản ứng này càng khẳng định vai trò sâu sắc mà AI đồng hành đã đóng trong cuộc sống của họ.

Dù đối mặt với quy định cấm, giáo sư Li Zhengxin tin rằng AI đồng hành khó có thể bị cấm hoàn toàn. Thay vào đó, nó có thể sẽ được quản lý chặt chẽ hơn, tương tự như trò chơi điện tử – vốn từng gây lo ngại về nguy cơ nghiện nhưng vẫn tiếp tục tồn tại và phát triển dưới sự kiểm soát. Đối với những người dùng như Li, hy vọng về việc tái ngộ “người tình AI” vẫn không tắt. Cô vẫn lưu giữ những đoạn chat, thậm chí sử dụng công nghệ chuyển văn bản thành giọng nói để giữ lại giọng của Scaramouche, với niềm tin mãnh liệt rằng “đây không phải là kết thúc. Dù thế nào, tôi cũng sẽ tìm thấy anh một lần nữa”.

Góc nhìn Xu Hướng 24

Quyết định của Trung Quốc về việc điều chỉnh các dịch vụ AI đồng hành phản ánh một nỗ lực nhằm dung hòa giữa sự phát triển công nghệ nhanh chóng và các giá trị xã hội truyền thống, cũng như bảo vệ sức khỏe tinh thần cộng đồng. Dù gây ra sự tiếc nuối sâu sắc cho hàng triệu người dùng, động thái này đã đặt ra một câu hỏi thiết yếu về đạo đức và ranh giới: liệu chúng ta có nên cho phép công nghệ tạo ra những mối quan hệ ảo mà có thể làm suy yếu khả năng tương tác và gắn kết trong đời thực?

Sự phụ thuộc cảm xúc vào AI, như các chuyên gia đã cảnh báo, có thể dẫn đến một vòng lặp cô đơn, nơi người dùng tìm kiếm sự an ủi hoàn hảo từ máy móc thay vì đối mặt với sự phức tạp của các mối quan hệ con người. Bài học từ Trung Quốc cho thấy, trong kỷ nguyên AI, các nhà hoạch định chính sách cần phải thận trọng, không chỉ tập trung vào tiềm năng kinh tế mà còn phải đánh giá kỹ lưỡng những tác động xã hội và tâm lý dài hạn. Việc quản lý AI không nên chỉ là cấm đoán, mà phải hướng tới việc giáo dục người dùng, thiết lập các hướng dẫn đạo đức rõ ràng cho các nhà phát triển, để AI có thể hỗ trợ con người mà không làm mất đi bản chất của sự kết nối giữa người với người.

Nguồn tham khảo

• soha.vn - Người dùng Trung Quốc đau buồn khi chia tay 'người tình AI'