Tranh cãi gay gắt: Có nên khôi phục 'thuế khoán' cho hàng triệu hộ kinh doanh?

Kể từ ngày 1/1/2024, chính sách thuế khoán đã chính thức bị bãi bỏ, kéo theo sự thay đổi lớn đối với hàng triệu hộ kinh doanh cá thể tại Việt Nam. Thay vì nộp một mức thuế cố định, tất cả các hộ kinh doanh giờ đây phải chuyển sang phương thức kê khai thuế, vốn đòi hỏi sự minh bạch hơn trong sổ sách và hóa đơn chứng từ. Tuy nhiên, sự thay đổi đột ngột này đã tạo ra không ít khó khăn, và mới đây, một tổ chức đã đề xuất khôi phục lại thuế khoán cho các hộ kinh doanh có doanh thu dưới 5 tỷ đồng mỗi năm, mở ra một cuộc tranh luận sôi nổi về hướng đi của chính sách thuế.

Tóm tắt nhanh

• Viện Kinh tế tài nguyên và môi trường đã kiến nghị Thủ tướng nghiên cứu cho phép thực hiện chính sách thuế khoán trở lại đối với hộ kinh doanh có doanh thu năm dưới 5 tỷ đồng.
• Từ ngày 1/1/2024, thuế khoán đã bị xóa bỏ hoàn toàn, 100% hộ kinh doanh chuyển sang hình thức kê khai thuế.
• Nhiều hộ kinh doanh cá thể đang gặp khó khăn với việc sử dụng hóa đơn, chứng từ, lập sổ sách kế toán và chứng minh đầu vào, cũng như tâm lý e ngại sai sót và bị xử phạt.
• Các chuyên gia đề xuất giải pháp cải cách thủ tục, mở rộng cơ chế đơn giản hóa, đẩy mạnh thanh toán không dùng tiền mặt và có lộ trình chuyển đổi linh hoạt thay vì quay lại hoàn toàn chính sách cũ.

Vì sao đáng chú ý

Quyết định về việc có khôi phục thuế khoán hay không không chỉ là một vấn đề kỹ thuật về thuế mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế của hàng triệu hộ kinh doanh cá thể – một xương sống quan trọng của nền kinh tế Việt Nam. Đây là nhóm đối tượng đóng góp đáng kể vào tổng sản phẩm quốc nội (GDP), tạo việc làm và cung cấp hàng hóa, dịch vụ thiết yếu cho xã hội. Việc họ gặp khó khăn trong tuân thủ thuế có thể dẫn đến việc nhiều hộ phải đóng cửa, giảm quy mô hoạt động, hoặc thậm chí là chuyển sang hoạt động 'chui', làm giảm nguồn thu ngân sách nhà nước và gây ra bất bình đẳng trong cạnh tranh.

Ngoài ra, vấn đề này còn đặt ra thách thức lớn cho quá trình hiện đại hóa hành chính và chuyển đổi số của Việt Nam. Một mặt, việc chuyển sang kê khai thuế nhằm thúc đẩy minh bạch, công bằng và khuyến khích sử dụng hóa đơn điện tử. Mặt khác, nếu các công cụ hỗ trợ và hạ tầng chưa sẵn sàng để đáp ứng năng lực của các hộ kinh doanh nhỏ, việc áp dụng cứng nhắc có thể phản tác dụng. Câu trả lời sẽ cho thấy khả năng của Việt Nam trong việc dung hòa giữa mục tiêu phát triển kinh tế số, cải cách hành chính và việc hỗ trợ, tạo điều kiện thuận lợi cho nhóm doanh nghiệp siêu nhỏ nhưng vô cùng quan trọng này.

Bối cảnh

Trước ngày 1/1/2024, hộ kinh doanh cá thể tại Việt Nam có thể lựa chọn hình thức nộp thuế khoán. Theo đó, cơ quan thuế sẽ xác định một mức doanh thu và mức thuế cố định hàng tháng hoặc hàng quý, dựa trên ngành nghề, quy mô và địa bàn kinh doanh. Phương thức này được đánh giá là đơn giản, dễ thực hiện, giúp giảm gánh nặng hành chính cho cả người nộp thuế và cơ quan quản lý, đặc biệt phù hợp với các hộ kinh doanh nhỏ lẻ, không có khả năng thuê kế toán hoặc quản lý sổ sách phức tạp.

Tuy nhiên, thuế khoán cũng bộc lộ những hạn chế. Nó thường không phản ánh chính xác doanh thu thực tế, dẫn đến thất thu ngân sách và tạo ra sự thiếu công bằng giữa các hộ kinh doanh. Để đẩy mạnh minh bạch hóa, chống thất thu, và phù hợp với xu thế phát triển kinh tế số, Chính phủ đã quyết định bãi bỏ thuế khoán và yêu cầu tất cả hộ kinh doanh chuyển sang phương thức kê khai thuế. Đây là một bước đi mạnh mẽ nhằm số hóa và hiện đại hóa hệ thống thuế, khuyến khích sử dụng hóa đơn điện tử và thanh toán không dùng tiền mặt, hướng tới một nền kinh tế minh bạch hơn.

Mặc dù mục tiêu là rõ ràng, nhưng việc chuyển đổi đột ngột đã tạo ra một khoảng trống thích nghi. Các chuyên gia nhận định rằng cần thêm khoảng 3 - 6 tháng nữa để các hộ kinh doanh cá thể và nền kinh tế nói chung dần quen với phương thức quản lý mới này. Chính trong giai đoạn chuyển tiếp này, những khó khăn thực tế đã bộc lộ, thúc đẩy các kiến nghị về việc xem xét lại chính sách.

Những thách thức mới cho hộ kinh doanh

Lý do chính khiến nhiều hộ kinh doanh bày tỏ mong muốn quay lại thuế khoán là những rào cản đáng kể khi phải thực hiện kê khai thuế. Một trong những vướng mắc lớn nhất là việc thu thập hóa đơn đầu vào. Trong môi trường kinh doanh truyền thống, đặc biệt là ở các chợ dân sinh, bán hàng rong hay các cửa hàng tạp hóa nhỏ lẻ, việc mua bán thường diễn ra bằng tiền mặt và không có hóa đơn. Điều này khiến các hộ kinh doanh khó chứng minh chi phí đầu vào để giảm trừ khi tính thuế.

Bên cạnh đó, việc lập sổ sách kế toán, ghi chép doanh thu, chi phí một cách bài bản là một kỹ năng mà không phải hộ kinh doanh nào cũng có. Họ thường thiếu kiến thức chuyên môn về kế toán, không có nguồn lực để thuê nhân sự chuyên trách, và cảm thấy bối rối trước các quy định phức tạp. Tâm lý e ngại sai sót và lo sợ bị xử phạt khi thực hiện không đúng quy định càng làm tăng thêm áp lực và gánh nặng tâm lý cho chủ hộ kinh doanh.

Chính những khó khăn thực tế này đã trở thành động lực để Viện Kinh tế tài nguyên và môi trường đưa ra kiến nghị xem xét lại chính sách thuế khoán, như một giải pháp tạm thời để tháo gỡ vướng mắc cho các hộ kinh doanh siêu nhỏ, vốn đang chật vật thích nghi với cơ chế mới.

Các luồng ý kiến về giải pháp

Trước những thách thức mà hộ kinh doanh đang đối mặt, các chuyên gia và tổ chức đã đưa ra nhiều luồng ý kiến và giải pháp khác nhau, cho thấy sự đa chiều trong cách tiếp cận vấn đề.

Giải pháp từ Viện Kinh tế tài nguyên và môi trường

Viện Kinh tế tài nguyên và môi trường đã kiến nghị Thủ tướng Chính phủ xem xét nghiên cứu cho phép thực hiện chính sách thuế khoán đối với hộ kinh doanh có doanh thu năm dưới 5 tỷ đồng. Đây được xem là một ngưỡng hợp lý, giúp bao phủ phần lớn các hộ kinh doanh nhỏ lẻ, giảm gánh nặng hành chính cho họ và tạo điều kiện ổn định hoạt động kinh doanh trong giai đoạn chuyển tiếp. Đề xuất này tập trung vào việc khôi phục một cơ chế đã quen thuộc, nhằm nhanh chóng giải quyết những vướng mắc hiện tại.

Quan điểm cần cải cách đồng bộ

Trái ngược với việc khôi phục hoàn toàn, nhiều ý kiến cho rằng việc quay lại thuế khoán không phải là giải pháp bền vững. Ông Được nhấn mạnh rằng mấu chốt là phải làm rõ vì sao nhiều hộ kinh doanh vẫn muốn áp dụng thuế khoán, và nguyên nhân chính là họ không muốn sử dụng hóa đơn, chứng từ hay lập sổ sách. Ông đề xuất các giải pháp mang tính cải cách đồng bộ như tiếp tục cải cách thủ tục hành chính, mở rộng các trường hợp được áp dụng cơ chế đơn giản hóa, và đặc biệt là đẩy mạnh thanh toán không dùng tiền mặt. Theo ông, khi giao dịch được số hóa và dữ liệu minh bạch hơn, nhu cầu quay lại thuế khoán sẽ tự nhiên giảm đi.

Lộ trình chuyển đổi cần được tính toán kỹ lưỡng

Ông Tuấn cũng đồng tình rằng thuế khoán không còn phù hợp trong dài hạn, nhưng để việc thay đổi diễn ra thuận lợi, giảm thiểu ảnh hưởng đến sinh kế của người dân, cần có một lộ trình và điều kiện rõ ràng. Ông đề xuất xác định điều kiện cho việc áp dụng chính sách thuế khoán, chẳng hạn như giới hạn ở một số ngành nghề đặc thù (bán hàng rong, tiểu thương ở chợ, tạp hóa gia đình) và kèm theo một ngưỡng doanh thu nhất định. Khi thỏa mãn cả hai điều kiện này, hộ kinh doanh có thể được cân nhắc áp dụng thuế khoán. Về lâu dài, ông Tuấn cho rằng khi điều kiện thuận lợi hơn (tỷ lệ người dân sử dụng thanh toán không tiền mặt và hóa đơn điện tử cao), sẽ siết chặt điều kiện áp dụng thuế khoán bằng cách hạ ngưỡng doanh thu và thu hẹp phạm vi ngành nghề, dần tiến tới xóa bỏ hoàn toàn.

Phản hồi từ cơ quan thuế

Trước những kiến nghị và luồng ý kiến đa chiều từ các chuyên gia và tổ chức, Phó cục trưởng Cục Thuế Mai Sơn đã cho biết tại họp báo thường kỳ quý II của Bộ Tài chính rằng cơ quan thuế ghi nhận và sẽ tiếp tục nghiên cứu các đề xuất thực sự giúp tạo thuận lợi hơn cho hộ kinh doanh và doanh nghiệp. Ông khẳng định ngành thuế sẽ tham mưu Bộ Tài chính và các cấp có thẩm quyền xem xét, quyết định.

Đồng thời, Cục Thuế cũng cam kết trong thời gian tới sẽ tiếp tục rà soát, hoàn thiện các quy định tại nghị định, thông tư hướng dẫn và cải cách thủ tục hành chính nhằm tạo thuận lợi hơn nữa cho hộ kinh doanh. Điều này cho thấy sự lắng nghe và ý chí cầu thị từ phía cơ quan quản lý, nhưng cũng ngụ ý rằng bất kỳ sự thay đổi nào cũng cần được cân nhắc kỹ lưỡng để đảm bảo tính khả thi và hiệu quả lâu dài.

Góc nhìn Xu Hướng 24

Cuộc tranh luận về thuế khoán cho hộ kinh doanh cá thể không chỉ là câu chuyện của một chính sách đơn lẻ mà còn phản ánh sự căng thẳng cố hữu giữa mục tiêu hiện đại hóa hệ thống thuế với những thực tế phức tạp của nền kinh tế tiểu thương truyền thống. Việt Nam đang đứng trước ngã ba đường: liệu có nên hy sinh một phần mục tiêu minh bạch và số hóa để giảm gánh nặng ngắn hạn cho hàng triệu hộ kinh doanh, hay kiên trì với lộ trình cải cách mạnh mẽ hơn, đồng thời tăng cường hỗ trợ để họ thích nghi?

Việc đề xuất quay lại thuế khoán, dù có ngưỡng doanh thu, cho thấy một thực tế rằng tốc độ chuyển đổi số và năng lực thích nghi của một bộ phận không nhỏ hộ kinh doanh chưa thể theo kịp với tốc độ cải cách chính sách. Tuy nhiên, việc liên tục thay đổi chính sách hoặc quay lại các cơ chế cũ cũng có thể tạo ra tiền lệ không tốt, gây khó khăn cho việc hoạch định chiến lược dài hạn. Điều cần thiết lúc này là một giải pháp dung hòa, có lộ trình rõ ràng, kết hợp giữa việc đơn giản hóa thủ tục hành chính một cách triệt để, hỗ trợ kỹ thuật và tài chính cho các hộ kinh doanh trong việc sử dụng hóa đơn điện tử và thanh toán không tiền mặt, đồng thời có thể cân nhắc các cơ chế chuyển tiếp linh hoạt cho những ngành nghề hoặc khu vực đặc thù.

Một chính sách thuế hiệu quả không chỉ đảm bảo nguồn thu cho nhà nước mà còn phải tạo môi trường kinh doanh công bằng, thuận lợi, khuyến khích sự phát triển bền vững của doanh nghiệp. Trong bối cảnh Việt Nam đang nỗ lực vươn lên trở thành nền kinh tế số, việc tìm ra lời giải cho bài toán thuế khoán sẽ là phép thử quan trọng về khả năng thích ứng và kiến tạo của chính sách công.

Nguồn tham khảo

• Thanh Niên: Không nên quay lại thuế khoán dù với bất kỳ ngưỡng doanh thu nào?

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Thuế khoán là gì và tại sao nó bị bãi bỏ?

Thuế khoán là hình thức tính thuế cố định cho hộ kinh doanh dựa trên mức doanh thu ước tính, thường đơn giản và dễ thực hiện. Nó bị bãi bỏ từ 1/1/2024 nhằm tăng cường minh bạch hóa, chống thất thu ngân sách, và thúc đẩy việc sử dụng hóa đơn điện tử, phù hợp với xu hướng phát triển kinh tế số.

2. Những khó khăn chính mà hộ kinh doanh gặp phải khi chuyển sang kê khai thuế là gì?

Các hộ kinh doanh thường gặp khó khăn trong việc thu thập hóa đơn đầu vào từ các nhà cung cấp không chính thức, thiếu kiến thức về kế toán để lập sổ sách, và tâm lý e ngại sai sót dẫn đến bị xử phạt khi thực hiện kê khai thuế theo quy định mới.

3. Các đề xuất giải pháp hiện tại để hỗ trợ hộ kinh doanh là gì?

Có ba luồng ý kiến chính: Viện Kinh tế tài nguyên và môi trường đề xuất khôi phục thuế khoán cho hộ kinh doanh có doanh thu dưới 5 tỷ đồng/năm. Một số chuyên gia khác đề xuất cải cách thủ tục, mở rộng cơ chế đơn giản hóa, đẩy mạnh thanh toán không tiền mặt để giảm nhu cầu về thuế khoán. Một ý kiến khác là xây dựng lộ trình chuyển đổi dần dần, áp dụng thuế khoán có điều kiện cho một số ngành nghề đặc thù và siết chặt dần theo thời gian.