Thủy điện Coca Codo Sinclair: Nghi án sai phạm, vết nứt ngàn tỷ và bài học cho hạ tầng Trung Quốc ở

Trong một động thái đầy kịch tính, dự án thủy điện Coca Codo Sinclair, viên ngọc quý trong hệ thống năng lượng của Ecuador, đang dần trở thành một "củ khoai nóng" đúng nghĩa. Công trình trọng điểm trị giá hơn 3,2 tỷ USD, được xây dựng bởi tập đoàn Sinohydro của Trung Quốc, không chỉ đối mặt với hàng ngàn vết nứt nghiêm trọng mà còn bị đe dọa bởi quá trình xói mòn sông Coca với tốc độ đáng báo động. Những vấn đề này không chỉ thử thách khả năng vận hành của một siêu dự án, mà còn đặt ra câu hỏi lớn về trách nhiệm, chất lượng và tác động lâu dài của các khoản đầu tư hạ tầng quy mô lớn từ Trung Quốc tại các quốc gia đang phát triển.

Tóm tắt nhanh

• Dự án thủy điện Coca Codo Sinclair tại Ecuador, do Trung Quốc xây dựng, bị phát hiện có tới 17.661 vết nứt trên các bộ phận phân phối tua-bin và đang đối mặt nguy cơ sụp đổ do xói mòn ngược của sông Coca.
• Ecuador đã đạt thỏa thuận chấm dứt vụ kiện trọng tài 580 triệu USD, đổi lại PowerChina (công ty mẹ của Sinohydro) sẽ bồi thường 400 triệu USD và được thuê vận hành, bảo trì nhà máy trong 25 năm.
• Thỏa thuận gây tranh cãi khi miễn trừ hoàn toàn trách nhiệm của PowerChina đối với các rủi ro từ xói mòn ngược, đẩy toàn bộ gánh nặng tài chính và môi trường nếu đập sụp đổ về phía Ecuador.
• Các chuyên gia độc lập cáo buộc công trình sai phạm từ khâu thiết kế, vật liệu kém chuẩn, giám sát lỏng lẻo và thay đổi quy mô đột ngột đã dẫn đến các vấn đề hiện tại.

Vì sao đáng chú ý

Vụ việc tại Coca Codo Sinclair không chỉ là một vấn đề kỹ thuật đơn thuần mà còn mang ý nghĩa sâu rộng cho nhiều bên. Đối với Ecuador, đây là một thách thức lớn về an ninh năng lượng và tài chính quốc gia. Công trình này cung cấp 20-30% điện năng cả nước, và bất kỳ sự cố nào cũng có thể gây ra khủng hoảng diện rộng, kèm theo gánh nặng bồi thường khổng lồ nếu đập sụp đổ. Đối với Trung Quốc và các đối tác tài chính như China Ex-Im Bank, vụ việc là một phép thử về uy tín, chất lượng thi công và cam kết trách nhiệm trong các dự án hạ tầng ở nước ngoài.

Hơn nữa, đây là một bài học đắt giá về tầm quan trọng của thẩm định độc lập, giám sát chặt chẽ và đánh giá rủi ro toàn diện trong các dự án quy mô lớn, đặc biệt khi có sự tham gia của các bên nước ngoài với lợi ích phức tạp. Nó phản ánh những thách thức mà các quốc gia đang phát triển phải đối mặt khi cân bằng giữa nhu cầu phát triển và việc đảm bảo chất lượng, tính bền vững của các công trình hạ tầng trọng yếu, cũng như khả năng thương lượng các điều khoản công bằng trong các thỏa thuận quốc tế.

Bối cảnh

Dự án thủy điện Coca Codo Sinclair từng được kỳ vọng là một biểu tượng của sự hợp tác giữa Ecuador và Trung Quốc, cũng là dự án hạ tầng lớn đầu tiên của Bắc Kinh tại Mỹ Latinh. Được khởi công và vận hành chính thức một thập kỷ trước, với tổng vốn đầu tư hơn 3,2 tỷ USD, công trình này nhanh chóng trở thành nguồn cung cấp điện năng chính cho Ecuador. Tuy nhiên, đằng sau vẻ ngoài hoành tráng là hàng loạt vấn đề kỹ thuật và môi trường đã nảy sinh từ rất sớm.

Ngay từ năm 2018, Tổng Kiểm toán Nhà nước Ecuador đã phát hiện hơn 7.500 vết nứt tại các bộ phận phân phối bằng thép uốn cong trong nhà máy phát điện. Đến giai đoạn 2021-2022, các báo cáo tiếp tục ghi nhận hàng nghìn vết nứt mới xuất hiện, thậm chí tại các vị trí đã được sửa chữa, nâng tổng số vết nứt lên tới 17.661 từ năm 2015 đến 2022. Những phát hiện này đã khiến Ecuador kiên quyết từ chối nghiệm thu toàn bộ dự án trong nhiều năm, đồng thời khởi kiện trọng tài quốc tế đòi bồi thường 580 triệu USD từ Sinohydro vào năm 2021.

Không chỉ dừng lại ở các vấn đề nội tại, con đập còn đứng trước mối đe dọa từ bên ngoài. Kể từ khi thác nước tự nhiên San Rafael biến mất vào năm 2020, cách hạ lưu đập 19,2 km, sông Coca đã trải qua quá trình xói mòn ngược mạnh mẽ. Lòng sông bị sạt lở, đào sâu và mở rộng với tốc độ chóng mặt, gây ra nhiều thiệt hại về đường sá, đường ống dẫn dầu và nhà cửa của người dân. Dù còn tranh cãi về mức độ ảnh hưởng trực tiếp của đập, nhiều nghiên cứu cho rằng việc đập giữ lại phù sa đã góp phần làm gia tăng quá trình xói mòn này.

Siêu dự án tỷ đô bị bao vây bởi rủi ro kỹ thuật và môi trường

Trọng tâm của những rắc rối kỹ thuật tại Coca Codo Sinclair nằm ở nhà máy phát điện, nơi những vết nứt xuất hiện trên các bộ phận phân phối thép. Một báo cáo điều tra độc lập từ tổ chức Latinoamérica Sustentable đã chỉ ra rằng nguyên nhân sâu xa của các vết nứt không phải là ngẫu nhiên, mà là hệ quả trực tiếp từ sai sót nghiêm trọng trong quá trình chế tạo và thi công. Cụ thể, việc sử dụng vật liệu không đạt chuẩn và bỏ qua công đoạn xử lý nhiệt bắt buộc sau khi hàn đã làm giảm đáng kể độ bền của các cấu kiện quan trọng.

Mặc dù Sinohydro liên tục khẳng định những vết nứt nhỏ này không ảnh hưởng đến khả năng phát điện, các chuyên gia độc lập và cơ quan kiểm toán cảnh báo rằng chúng hoàn toàn có thể dẫn đến sự cố ngập lụt thảm khốc hoặc làm sụp đổ toàn bộ nhà máy. Đây là lý do chính khiến Ecuador từ chối nghiệm thu, dù Sinohydro từng gợi ý thay thế toàn bộ bộ phân phối, nhưng đề xuất này chưa bao giờ được xác nhận chính thức. Bộ trưởng Năng lượng Ecuador, bà Inés Manzano, khẳng định Sinohydro vẫn phải chịu trách nhiệm sửa chữa và gánh chịu mọi rủi ro nếu vết nứt gây ra sự cố vận hành.

Bên cạnh các vấn đề kỹ thuật nội tại, mối đe dọa từ bên ngoài còn đáng lo ngại hơn. Quá trình xói mòn ngược của sông Coca đang tiến quân với tốc độ đáng sợ. Chỉ riêng trong năm 2025, hẻm núi sạt lở đã tiến thêm 2,5 km về phía đập. Hiện tại, điểm sạt lở nguy hiểm nhất chỉ còn cách công trình cửa lấy nước vỏn vẹn 3,6 km. Nếu sóng xói mòn này chạm tới hạ tầng cửa lấy nước, nó sẽ khoét rỗng toàn bộ phần móng chân đập, khiến siêu công trình trị giá hàng tỷ USD mất khả năng phát điện và đối mặt với rủi ro sụp đổ hoàn toàn.

Đáng chú ý, Sinohydro đã tự ý loại bỏ các cửa xả đáy được thiết kế ban đầu để tống xả phù sa, khiến hệ thống nhanh chóng bị tắc nghẽn và hư hại trước lượng phù sa khổng lồ từ sông Coca. Việc đánh giá tác động môi trường cũng bị cho là hời hợt, dựa trên dữ liệu cũ kỹ và bỏ qua các yếu tố sống còn của lưu vực sông phức tạp với núi lửa hoạt động và rủi ro địa chấn cao.

Thỏa thuận gây tranh cãi và những ẩn số về trách nhiệm

Để giải quyết bế tắc kéo dài, Ecuador và PowerChina (công ty mẹ của Sinohydro) đã đạt được một thỏa thuận vào tháng 4/2026. Theo đó, Ecuador sẽ chấp nhận bàn giao công trình và chấm dứt vụ kiện trọng tài đòi bồi thường 580 triệu USD. Đổi lại, PowerChina chấp nhận chi trả 400 triệu USD bồi thường, bao gồm 200 triệu USD tiền mặt và cam kết đầu tư 200 triệu USD vào các dự án năng lượng tái tạo tại Ecuador. Hơn nữa, Ecuador sẽ chi trả khoảng 46 triệu USD mỗi năm để PowerChina đảm nhận công tác vận hành và bảo trì công trình trong 25 năm.

Tuy nhiên, điều khoản gây tranh cãi nhất chính là việc PowerChina sẽ không phải chịu bất kỳ trách nhiệm nào đối với nguy cơ từ xói mòn ngược, với lý do đây là "hiện tượng thiên nhiên". Điều này đồng nghĩa với việc, nếu xói mòn phá hủy con đập trong thời hạn 25 năm tới, hợp đồng vận hành của PowerChina sẽ đơn giản chấm dứt, và toàn bộ tổn thất khổng lồ sẽ do ngân sách và người dân Ecuador gánh chịu. Giới quan sát đã bày tỏ sự phản đối gay gắt, đặt ra câu hỏi về sự công bằng và tính bền vững của thỏa thuận này.

Giới phân tích nhận định PowerChina đang thực hiện một "phép tính mạo hiểm". Họ chấp nhận gánh vác rủi ro từ các vết nứt tua-bin (vốn có thể khắc phục được theo thời gian hoặc qua bảo trì) nhưng lại được "miễn trừ" hoàn toàn trước thảm họa môi trường xói mòn, vốn là mối đe dọa mang tính hủy diệt và khó kiểm soát hơn nhiều. Quyết định này không chỉ nhằm mục đích gỡ gạc thể diện cho Trung Quốc sau nhiều năm tranh chấp, mà còn thể hiện một chiến lược quản lý rủi ro lạnh lùng, đẩy phần lớn thiệt hại tiềm tàng về phía đối tác.

Hệ lụy và bài học cho các dự án hạ tầng lớn

Vụ việc Coca Codo Sinclair là một minh chứng rõ nét cho những hệ lụy của việc ưu tiên tốc độ và chi phí hơn chất lượng và sự bền vững trong các dự án hạ tầng quy mô lớn. Nó cho thấy tầm quan trọng của việc thực hiện đánh giá môi trường toàn diện, thẩm định kỹ thuật độc lập và giám sát chặt chẽ trong suốt quá trình xây dựng, đặc biệt tại những khu vực có điều kiện địa chất và môi trường phức tạp.

Đối với các quốc gia đang phát triển, câu chuyện này nhấn mạnh sự cần thiết phải tăng cường năng lực đàm phán, đảm bảo các điều khoản hợp đồng rõ ràng về trách nhiệm pháp lý và bồi thường, cũng như tránh phụ thuộc quá mức vào một nhà thầu hoặc nguồn tài chính duy nhất. Việc thiếu minh bạch và quản lý rủi ro yếu kém từ các tổ chức tài chính như China Ex-Im Bank cũng là một yếu tố đáng lo ngại, cho thấy cần có cơ chế giám sát quốc tế chặt chẽ hơn đối với các dự án được tài trợ bởi các quỹ phát triển.

Cuối cùng, siêu dự án này còn là một lời nhắc nhở rằng đầu tư hạ tầng không chỉ là xây dựng các công trình vật chất mà còn là xây dựng niềm tin, sự bền vững và trách nhiệm lâu dài. Khi những công trình mang ý nghĩa biểu tượng bị "lung lay" bởi những sai phạm và tranh cãi, không chỉ giá trị vật chất bị đe dọa mà còn cả mối quan hệ hợp tác giữa các quốc gia.

Góc nhìn Xu Hướng 24

Dự án thủy điện Coca Codo Sinclair không chỉ là một vấn đề kỹ thuật của Ecuador, mà còn là một trường hợp điển hình cho thấy sự phức tạp và những rủi ro tiềm ẩn trong chiến lược "Vành đai và Con đường" của Trung Quốc tại các nước đang phát triển. Việc một công trình chủ chốt, được quảng bá là biểu tượng hợp tác, lại tồn tại quá nhiều sai sót cơ bản và điều khoản miễn trừ trách nhiệm gây tranh cãi, đã phơi bày những lỗ hổng trong quy trình thẩm định, giám sát và cam kết chất lượng.

Thỏa thuận mới, dù giải quyết được vụ kiện, nhưng lại đặt Ecuador vào một vị thế đầy bấp bênh khi phải gánh chịu rủi ro thiên tai mà nhà thầu lại được miễn trừ. Điều này cho thấy sự mất cân bằng quyền lực trong đàm phán, nơi lợi ích ngắn hạn và việc gỡ gạc thể diện có thể được ưu tiên hơn sự an toàn và bền vững lâu dài của đối tác. Coca Codo Sinclair là một lời cảnh tỉnh cho các quốc gia nhận đầu tư: chất lượng hạ tầng và các điều khoản trách nhiệm rõ ràng phải là ưu tiên hàng đầu, chứ không chỉ là quy mô hay tốc độ triển khai.

Nguồn tham khảo

• Soha.vn

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

• Coca Codo Sinclair là dự án gì và vị trí ở đâu?
  Coca Codo Sinclair là dự án thủy điện lớn nhất của Ecuador, cung cấp từ 20% đến 30% sản lượng điện quốc gia. Công trình này được xây dựng bởi Tập đoàn Sinohydro của Trung Quốc và đi vào hoạt động được một thập kỷ.
• Các vấn đề kỹ thuật chính mà dự án này đang đối mặt là gì?
  Dự án có hơn 17.661 vết nứt trên các bộ phận phân phối thép của tua-bin, được cho là do sai sót trong chế tạo và sử dụng vật liệu không đạt chuẩn. Ngoài ra, con đập còn bị đe dọa nghiêm trọng bởi quá trình xói mòn ngược của sông Coca, vốn đã tiến sát tới các cấu trúc cửa lấy nước.
• Tại sao thỏa thuận giữa Ecuador và PowerChina lại gây tranh cãi?
  Thỏa thuận gây tranh cãi vì Ecuador đồng ý chấm dứt vụ kiện, nhận bồi thường 400 triệu USD, nhưng lại thuê PowerChina vận hành và bảo trì trong 25 năm, đồng thời miễn trừ hoàn toàn trách nhiệm của PowerChina đối với nguy cơ xói mòn ngược. Điều này có nghĩa là nếu đập sụp đổ do xói mòn, toàn bộ tổn thất sẽ do Ecuador gánh chịu.