Thỏa thuận Mỹ-Iran: Sát kề 'giờ G' giữa các tuyên bố trái chiều

Trong bối cảnh căng thẳng leo thang và những đòn tập kích qua lại tại Trung Đông, một tia hy vọng về hòa bình bất ngờ lóe lên khi các bên liên quan hé lộ khả năng Mỹ và Iran sắp đạt được một thỏa thuận mang tính bước ngoặt. Thời điểm 'giờ G' được cho là rất cận kề, thậm chí có thể diễn ra ngay trong ngày 14/6, đánh dấu một bước ngoặt tiềm năng trong quan hệ đầy phức tạp giữa Washington và Tehran.

Tóm tắt nhanh

• Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif và Bộ Ngoại giao nước này đã thông báo Mỹ và Iran 'cận kề thỏa thuận hơn bao giờ hết', với lễ ký dự kiến diễn ra vào ngày 14/6.
• Pakistan và Qatar đóng vai trò trung gian quan trọng, đã giúp giải quyết ba bất đồng chính: cơ chế giải ngân tài sản bị phong tỏa của Iran, phương án mở lại eo biển Hormuz trong thời gian ngừng bắn 60 ngày, và cách thức đàm phán chương trình hạt nhân Iran.
• Bất chấp tiến triển trong đàm phán kín, hai bên vẫn liên tục đưa ra các thông tin và tuyên bố mâu thuẫn công khai, mỗi bên đều muốn thể hiện mình đang nắm lợi thế và kiểm soát tình hình.
• Iran nhấn mạnh việc quản lý eo biển Hormuz sẽ thay đổi, mô tả tuyến hàng hải chiến lược này là 'công cụ răn đe chủ chốt' của mình, đồng thời khẳng định Mỹ sẽ dỡ bỏ phong tỏa đường biển.

Vì sao đáng chú ý

Một thỏa thuận giữa Mỹ và Iran không chỉ đơn thuần là một dấu chấm hết cho giai đoạn căng thẳng kéo dài mà còn mang những ý nghĩa sâu rộng đến nhiều mặt của đời sống quốc tế. Đối với thị trường năng lượng toàn cầu, việc giải quyết tình hình tại eo biển Hormuz – tuyến đường vận chuyển dầu mỏ quan trọng bậc nhất thế giới – có thể giúp ổn định giá cả và đảm bảo an ninh nguồn cung. Sự bất ổn tại đây trong nhiều năm qua đã nhiều lần gây biến động lớn, ảnh hưởng trực tiếp đến túi tiền của người tiêu dùng trên toàn cầu.

Đối với khu vực Trung Đông, đây là cơ hội để giảm nhiệt những cuộc đối đầu ủy nhiệm, mở ra khả năng thiết lập một nền hòa bình và ổn định bền vững hơn. Các quốc gia láng giềng của Iran, vốn thường xuyên chịu ảnh hưởng từ các xung đột và chính sách của Tehran, sẽ được hưởng lợi từ một môi trường an ninh cải thiện. Thỏa thuận cũng có thể tác động đến các liên minh khu vực hiện tại và tương lai, định hình lại cán cân quyền lực trong một khu vực vốn đã đầy biến động.

Hơn nữa, tiến trình đàm phán này cũng là phép thử đối với khả năng ngoại giao đa phương và vai trò của các nước trung gian như Pakistan và Qatar trong việc giải quyết những tranh chấp phức tạp. Thành công của họ có thể tạo tiền lệ cho các cuộc đàm phán quốc tế trong tương lai, nơi các cường quốc đối đầu cần một cầu nối đáng tin cậy.

Bối cảnh

Quan hệ Mỹ-Iran đã trải qua nhiều thăng trầm lịch sử, nhưng trở nên đặc biệt căng thẳng sau khi Washington dưới thời Tổng thống Donald Trump đơn phương rút khỏi Kế hoạch Hành động Chung Toàn diện (JCPOA) - thỏa thuận hạt nhân Iran năm 2015 - vào năm 2018. Quyết định này kéo theo việc tái áp đặt và tăng cường các biện pháp trừng phạt kinh tế nặng nề đối với Tehran, bao gồm cả ngành dầu mỏ chủ lực, gây ra tổn thất lớn cho nền kinh tế Iran.

Iran đáp trả bằng cách dần dần từ bỏ các cam kết trong JCPOA, đẩy mạnh chương trình làm giàu uranium, gây ra lo ngại về khả năng phát triển vũ khí hạt nhân. Trong những năm tiếp theo, khu vực Vùng Vịnh chứng kiến hàng loạt sự cố và đòn tập kích, từ các vụ tấn công tàu chở dầu, tấn công cơ sở hạ tầng dầu mỏ, cho đến các cuộc đối đầu quân sự trực tiếp và gián tiếp, khiến nguy cơ xung đột toàn diện luôn ở mức cao.

Trong bối cảnh bế tắc và căng thẳng leo thang, vai trò của các quốc gia trung gian trở nên cực kỳ quan trọng. Pakistan, với mối quan hệ tương đối tốt với cả Mỹ và Iran, cùng Qatar, một quốc gia Vùng Vịnh có lập trường ngoại giao cân bằng, đã đứng ra làm cầu nối, tìm cách hóa giải những bất đồng sâu sắc. Những nỗ lực ngoại giao kín đáo này đã diễn ra trong nhiều tháng, đôi khi là nhiều năm, với mục tiêu không chỉ xoa dịu căng thẳng mà còn tìm kiếm một lộ trình hướng tới giải pháp lâu dài.

Theo nguồn tin, các quan chức Qatar đã đến Iran vào ngày 10-11/6, tham gia vào các cuộc thương lượng mà một số mô tả là đạt được “những bước đột phá thực sự”. Đây là dấu hiệu cho thấy các cuộc đàm phán không chỉ dừng lại ở việc thăm dò mà đã đi vào giải quyết các vấn đề cốt lõi, mở đường cho một thỏa thuận tiềm năng.

Những bất đồng then chốt được hóa giải

Nguồn tin từ Axios, trích dẫn ba nguồn tin khác nhau, cho biết ba vấn đề gai góc nhất đã được tháo gỡ:

• Cơ chế giải ngân tài sản bị phong tỏa của Iran: Đây là một trong những yêu sách hàng đầu của Tehran. Việc hàng tỷ USD bị phong tỏa ở nước ngoài do các lệnh trừng phạt đã gây khó khăn lớn cho nền kinh tế Iran. Một cơ chế rõ ràng cho phép giải ngân số tiền này, dù có thể đi kèm với các điều kiện giám sát, là một thắng lợi quan trọng cho Iran.
• Phương án mở lại eo biển Hormuz trong thời gian ngừng bắn 60 ngày: Eo biển Hormuz, nằm giữa Iran và Oman, là cửa ngõ duy nhất dẫn ra Vịnh Ba Tư, nơi có tới 1/5 lượng dầu mỏ của thế giới được vận chuyển qua. Iran thường xuyên đe dọa hoặc thực hiện các hành động gây cản trở tại đây. Việc đạt được thỏa thuận về việc mở lại và đảm bảo an toàn cho tuyến đường biển này trong một giai đoạn ngừng bắn là tối quan trọng để giảm leo thang và đảm bảo an ninh hàng hải.
• Cách thức tiến hành đàm phán về chương trình hạt nhân Iran trong giai đoạn đó: Đây là trái tim của mọi tranh chấp. Dù thỏa thuận hiện tại có thể chỉ là một bước tạm thời, việc thống nhất về cách thức và lộ trình cho các cuộc đàm phán hạt nhân trong tương lai là nền tảng để tránh một cuộc khủng hoảng lớn hơn. Điều này cho thấy sự sẵn sàng của cả hai bên trong việc tìm kiếm một giải pháp ngoại giao cho vấn đề hạt nhân, thay vì tiếp tục leo thang.

Góc nhìn Xu Hướng 24

Dấu hiệu về một thỏa thuận Mỹ-Iran sắp được ký kết, được khuấy động bởi các trung gian như Pakistan và Qatar, vẽ nên một bức tranh ngoại giao vừa đầy hy vọng vừa ẩn chứa nhiều thách thức. Điều đáng chú ý nhất là sự mâu thuẫn rõ rệt giữa các tuyên bố công khai từ Washington và Tehran so với tiến trình đàm phán bí mật. Trong khi các nhà ngoại giao làm việc không ngừng nghỉ ở hậu trường để hóa giải bất đồng, các quan chức cấp cao của cả hai bên vẫn duy trì một giọng điệu cứng rắn, đôi khi trái chiều, khi phát biểu trước công chúng. Điều này không chỉ phản ánh sự thận trọng cố hữu trong mối quan hệ đầy phức tạp này mà còn là một chiến thuật đàm phán nhằm củng cố vị thế, trấn an cử tri trong nước và gây áp lực lên đối phương.

Việc Iran đặc biệt nhấn mạnh đến vai trò của eo biển Hormuz như một 'công cụ răn đe chủ chốt' và việc Mỹ phải dỡ bỏ 'phong tỏa đường biển' là một tín hiệu mạnh mẽ. Nó cho thấy Tehran đang tìm cách đảm bảo không chỉ lợi ích kinh tế (thông qua việc giải tỏa tài sản) mà còn cả lợi ích an ninh chiến lược, đặc biệt là khả năng kiểm soát hoặc gây ảnh hưởng tại các tuyến đường hàng hải quan trọng. Điều này đặt ra câu hỏi về phạm vi thực sự của thỏa thuận: liệu nó chỉ là một dàn xếp tạm thời hay là bước đi đầu tiên hướng tới một khung thỏa thuận rộng lớn hơn, giải quyết cả những vấn đề an ninh khu vực và hạt nhân trong dài hạn.

Thành công của thỏa thuận này, nếu diễn ra, sẽ là một minh chứng cho thấy ngay cả những đối thủ truyền kiếp cũng có thể tìm thấy tiếng nói chung thông qua kênh ngoại giao. Tuy nhiên, sự mong manh của nó là điều không thể phủ nhận. Một thỏa thuận tạm thời thường dễ bị phá vỡ nếu các điều khoản không đủ vững chắc hoặc nếu niềm tin không được xây dựng đủ mạnh. Hơn nữa, việc đạt được một thỏa thuận không đồng nghĩa với việc chấm dứt hoàn toàn những bất đồng sâu sắc về tư tưởng và lợi ích chiến lược giữa hai quốc gia. Sẽ còn rất nhiều việc phải làm để biến một 'ngừng bắn 60 ngày' hay 'đàm phán về chương trình hạt nhân' thành một nền hòa bình thực sự bền vững. Thế giới vẫn đang nín thở chờ đợi những diễn biến tiếp theo, hy vọng vào một khởi đầu mới cho khu vực Trung Đông đầy bất ổn.

Nguồn tham khảo

• Ông Trump: Thỏa thuận với Iran sẽ được ký trong ngày 14/6 - Báo VnExpress

FAQ

Thỏa thuận Mỹ-Iran dự kiến giải quyết những vấn đề gì?

Thỏa thuận tiềm năng này được cho là sẽ giải quyết ba bất đồng chính: cơ chế giải ngân tài sản của Iran bị phong tỏa, phương án mở lại eo biển Hormuz trong thời gian ngừng bắn 60 ngày, và cách thức tiến hành đàm phán về chương trình hạt nhân Iran trong giai đoạn đó.

Vai trò của các quốc gia trung gian như Pakistan và Qatar trong đàm phán là gì?

Pakistan và Qatar đã đóng vai trò trung gian quan trọng, tạo cầu nối ngoại giao giữa Mỹ và Iran. Các phái đoàn từ Qatar đã trực tiếp đến Iran để hóa giải những bất đồng then chốt, giúp hai bên đạt được 'những bước đột phá thực sự' trong các cuộc thương lượng.

Tại sao eo biển Hormuz lại là điểm nóng trong các cuộc đàm phán này?

Eo biển Hormuz là tuyến đường hàng hải chiến lược cực kỳ quan trọng, nơi hơn 1/5 lượng dầu mỏ của thế giới được vận chuyển. Iran coi đây là 'công cụ răn đe chủ chốt' của mình. Việc đảm bảo an toàn và thông suốt cho eo biển này là yếu tố cốt lõi để giảm căng thẳng khu vực và ổn định thị trường năng lượng toàn cầu.