Ông Trump tuyên bố 'lãnh thổ mới của Mỹ' tại Eo biển Hormuz: Ý nghĩa và Phản ứng

Trong một động thái gây chú ý trên mạng xã hội Truth Social vào ngày 18/8, cựu Tổng thống Mỹ Donald Trump đã đăng tải một bản đồ Eo biển Hormuz kèm dòng chú thích đầy thách thức: “lãnh thổ mới của Mỹ”. Tuyên bố này nhanh chóng gây bão dư luận quốc tế, làm dấy lên những cuộc tranh luận gay gắt về chủ quyền, luật pháp quốc tế và căng thẳng địa chính trị tại một trong những tuyến đường thủy quan trọng nhất thế giới.

Tóm tắt nhanh

• Cựu Tổng thống Donald Trump công khai tuyên bố Eo biển Hormuz là 'lãnh thổ mới của Mỹ' trên mạng xã hội, khẳng định Mỹ kiểm soát hoàn toàn.
• Ông Trump cũng xác nhận không có đàm phán với Iran và Mỹ tiếp tục áp dụng lệnh phong tỏa đường biển với Tehran.
• Iran kịch liệt bác bỏ tuyên bố của ông Trump, nhấn mạnh chủ quyền quốc gia không thể bị chiếm bằng bài đăng trên mạng xã hội hay các cuộc biểu tình sức mạnh.
• Động thái này xuất hiện sau khi nỗ lực khôi phục hoạt động hàng hải ở Hormuz giữa Mỹ và Iran sụp đổ do bất đồng diễn giải.

Vì sao đáng chú ý

Tuyên bố của ông Donald Trump về Eo biển Hormuz không chỉ là một phát ngôn gây sốc mà còn mang theo những hệ lụy sâu rộng, tác động đến nhiều khía cạnh từ chính trị, kinh tế đến luật pháp quốc tế. Eo biển Hormuz là tuyến đường huyết mạch, vận chuyển khoảng 1/5 lượng dầu mỏ toàn cầu, biến mọi sự bất ổn tại đây thành mối lo ngại toàn cầu. Động thái này, dù mang tính biểu tượng hay chiến lược, đều có khả năng thổi bùng căng thẳng giữa Mỹ và Iran, đẩy khu vực Trung Đông vào vòng xoáy bất ổn mới.

Đối với thị trường năng lượng, bất kỳ dấu hiệu leo thang căng thẳng nào tại Hormuz cũng có thể gây biến động giá dầu, ảnh hưởng trực tiếp đến người tiêu dùng và nền kinh tế toàn cầu. Về mặt pháp lý, việc một cường quốc tuyên bố chủ quyền đối với một eo biển quốc tế quan trọng mà không có cơ sở luật pháp rõ ràng sẽ tạo ra tiền lệ nguy hiểm, thách thức các nguyên tắc tự do hàng hải và chủ quyền quốc gia đã được thiết lập. Hơn nữa, những phát ngôn như vậy trong bối cảnh chính trị nội bộ Mỹ đang tranh cử cũng có thể được xem là một thông điệp cứng rắn gửi đến cử tri, nhưng đồng thời làm phức tạp thêm bức tranh đối ngoại của nước này.

Bối cảnh

Mối quan hệ giữa Mỹ và Iran đã căng thẳng trong nhiều thập kỷ, đặc biệt sau khi Mỹ rút khỏi thỏa thuận hạt nhân Iran (JCPOA) dưới thời chính quyền Trump và tái áp đặt các lệnh trừng phạt kinh tế nặng nề. Eo biển Hormuz, nằm giữa Vịnh Ba Tư và Vịnh Oman, từ lâu đã là điểm nóng địa chính trị, nơi các tàu chiến của Mỹ và Iran thường xuyên đối mặt.

Những tuyên bố gần đây của ông Trump không phải là lần đầu tiên ông bày tỏ ý định kiểm soát hoặc gây áp lực lên Iran thông qua Eo biển Hormuz. Trước đó, vào ngày 17/8, ông từng phát biểu rằng việc tuyên bố eo biển này là lãnh thổ Mỹ “là một ý tưởng tuyệt vời” vì “chúng tôi kiểm soát nó”. Thậm chí, vào ngày 14/8, ông còn cho biết sẽ sớm tuyên bố Hormuz là “một phần lãnh thổ Mỹ” sau khi đánh bại Iran, khẳng định không tàu nào có thể đi qua nếu Mỹ không cho phép.

Điều đáng chú ý là vào giữa tháng 6, Mỹ và Iran từng ký một bản ghi nhớ chung nhằm khôi phục hoạt động hàng hải ở Hormuz. Tuy nhiên, thỏa thuận này nhanh chóng sụp đổ do “bất đồng trong cách diễn giải”. Sự kiện này cho thấy nỗ lực ngoại giao trong khu vực vẫn rất mong manh và dễ đổ vỡ. Tuần trước, giới chức Iran còn thông báo đã đạt được thỏa thuận với Oman về lộ trình của tuyến hàng hải đi qua Eo biển Hormuz, một động thái không hề đề cập đến Mỹ, càng khẳng định quyết tâm của Iran trong việc tự chủ quản lý tuyến đường thủy này.

Trong bối cảnh căng thẳng hiện tại, ông Trump cũng đã làm rõ rằng không có cuộc đàm phán nào với Iran đang diễn ra hoặc được lên lịch, và Mỹ vẫn tiếp tục thực thi đầy đủ lệnh phong tỏa đường biển đối với nước này. Ông cũng khẳng định rằng “Eo biển Hormuz vẫn mở cửa và hoạt động bình thường. Tất cả thủy lôi đã được gỡ bỏ hoặc kích nổ”, một tuyên bố có thể nhằm trấn an các bên về an ninh hàng hải nhưng cũng ngụ ý về sự hiện diện quân sự mạnh mẽ của Mỹ.

Eo biển Hormuz: Yếu tố địa chính trị chiến lược

Eo biển Hormuz không chỉ là một tuyến đường thủy mà còn là một trong những điểm nghẽn địa chiến lược quan trọng nhất trên thế giới. Với chiều rộng chỉ khoảng 39 km tại điểm hẹp nhất, eo biển này kết nối các nhà sản xuất dầu lớn ở Trung Đông (như Ả Rập Xê Út, Iran, Iraq, Kuwait, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất và Qatar) với thị trường toàn cầu. Ước tính có khoảng 17 triệu thùng dầu thô và sản phẩm dầu mỏ được vận chuyển qua đây mỗi ngày, chiếm khoảng 20-30% tổng lượng dầu mỏ giao dịch trên toàn thế giới.

Sự phụ thuộc của nền kinh tế toàn cầu vào tuyến đường này khiến Hormuz trở thành một mục tiêu tiềm năng trong các cuộc xung đột khu vực. Bất kỳ sự gián đoạn nào, dù là do căng thẳng chính trị, các cuộc tấn công nhằm vào tàu thuyền, hay việc rải mìn, đều có thể gây ra những hậu quả kinh tế nghiêm trọng và dẫn đến phản ứng quân sự từ các cường quốc có lợi ích ở khu vực. Chính vì tầm quan trọng này mà việc kiểm soát hoặc đe dọa kiểm soát Hormuz luôn là một công cụ gây áp lực mạnh mẽ trong các cuộc đối đầu địa chính trị.

Phản ứng của Iran và luật pháp quốc tế

Phản ứng của Iran trước tuyên bố của ông Trump là hoàn toàn có thể dự đoán được. Thứ trưởng Ngoại giao Iran Kazem Gharibabadi đã kịch liệt bác bỏ, khẳng định rằng “Eo biển Hormuz không thể bị chiếm bằng một bài đăng trên mạng xã hội, tàu sân bay, một sắc lệnh hay bài phát biểu tranh cử. Iran không sợ những lời đe dọa và cũng không khuất phục trước những màn phô trương sức mạnh”. Phát biểu này không chỉ thể hiện lập trường cứng rắn của Iran mà còn nhấn mạnh quan điểm rằng các tuyên bố đơn phương không thể thay đổi thực tế chủ quyền và luật pháp quốc tế.

Theo luật pháp quốc tế, đặc biệt là Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS), eo biển Hormuz được coi là một “eo biển quốc tế” được sử dụng cho hàng hải quốc tế. Các tàu thuyền của tất cả các quốc gia đều có quyền “đi lại quá cảnh” (transit passage) qua eo biển này, nghĩa là họ có thể di chuyển liên tục và nhanh chóng mà không bị cản trở, miễn là tuân thủ các quy tắc hàng hải quốc tế và không gây đe dọa đến quốc gia ven biển. Việc một quốc gia tuyên bố chủ quyền hoàn toàn hoặc “sáp nhập” một eo biển quốc tế như Hormuz sẽ đi ngược lại các nguyên tắc cơ bản của UNCLOS và bị cộng đồng quốc tế coi là hành động bất hợp pháp.

Ảnh hưởng đến an ninh hàng hải và thị trường năng lượng

Hiện tại, các tuyến đường mà tàu thuyền sử dụng để đi qua Hormuz chủ yếu dựa vào hải trình phía bắc qua lãnh hải Iran hoặc tuyến phía nam sát bờ biển Oman. Iran đã cảnh báo không đảm bảo an toàn cho các phương tiện quá cảnh mà không thông báo trước với Tehran, một yêu cầu gây tranh cãi về mặt tự do hàng hải quốc tế nhưng lại được Iran coi là biện pháp bảo vệ chủ quyền và an ninh của mình.

Những tuyên bố mang tính khiêu khích như của ông Trump, dù chỉ là trên mạng xã hội, cũng có thể làm tăng rủi ro về nhận thức và tính toán sai lầm trong khu vực. Nếu căng thẳng leo thang thành các cuộc đối đầu quân sự hoặc gián đoạn hàng hải, không chỉ giá dầu tăng vọt mà còn có thể dẫn đến một cuộc khủng hoảng năng lượng toàn cầu. Các công ty vận tải biển sẽ phải đối mặt với chi phí bảo hiểm tăng cao, buộc họ phải tìm kiếm các tuyến đường thay thế dài hơn và tốn kém hơn, hoặc đơn giản là tăng chi phí vận chuyển, ảnh hưởng trực tiếp đến chuỗi cung ứng toàn cầu.

Góc nhìn Xu Hướng 24

Tuyên bố của cựu Tổng thống Donald Trump về việc Eo biển Hormuz là 'lãnh thổ mới của Mỹ' có thể được xem xét từ nhiều góc độ. Một mặt, đây là một phần trong chiến lược truyền thông và tranh cử của ông, nhằm thể hiện một hình ảnh cứng rắn, quyết đoán, đặc biệt trong các vấn đề đối ngoại, điều mà cơ sở cử tri của ông thường ủng hộ. Việc khẳng định 'kiểm soát' một tuyến đường thủy chiến lược như Hormuz có thể tạo ra cảm giác quyền lực và bảo vệ lợi ích quốc gia mạnh mẽ, đặc biệt trong bối cảnh các cuộc đàm phán với Iran bế tắc.

Tuy nhiên, mặt khác, phát ngôn này mang đến những rủi ro đáng kể. Nó thách thức nghiêm trọng các chuẩn mực luật pháp quốc tế về tự do hàng hải và chủ quyền lãnh thổ, vốn là nền tảng của trật tự thế giới hiện đại. Mặc dù Mỹ có sự hiện diện quân sự đáng kể trong khu vực và có thể ảnh hưởng đến hoạt động ở Hormuz, nhưng việc tuyên bố chủ quyền đơn phương sẽ không được công nhận và có thể bị các quốc gia khác, đặc biệt là Iran, coi là hành động khiêu khích nghiêm trọng, đẩy căng thẳng lên một nấc thang mới.

Sự 'trưng trổ sức mạnh' trên mạng xã hội này, mặc dù không phải là một chính sách chính thức, nhưng có thể gây ra những hậu quả không lường trước. Nó có thể tạo ra tiền lệ xấu, khuyến khích các quốc gia khác đưa ra những tuyên bố tương tự ở các điểm nghẽn chiến lược khác. Đồng thời, nó khiến các nỗ lực ngoại giao trở nên khó khăn hơn, đặc biệt khi sự tin cậy giữa các bên đã ở mức thấp. Thay vì giải quyết vấn đề, những tuyên bố này có nguy cơ khiến khu vực vốn đã bất ổn trở nên dễ bùng phát xung đột hơn, ảnh hưởng đến an ninh và lợi ích của nhiều quốc gia.

Nguồn tham khảo

• VnExpress: Ông Trump đăng bản đồ Hormuz với dòng chữ 'lãnh thổ mới của Mỹ'