Nghịch lý đường sắt cao tốc HS2: Đội vốn, trễ hạn cả thập kỷ sau quyết định gạt nhà thầu ngoại

Khi dự án đường sắt cao tốc High Speed 2 (HS2) được phê chuẩn hơn một thập kỷ trước, nước Anh kỳ vọng vào một công trình biểu tượng có thể rút ngắn khoảng cách giữa thủ đô London với các trung tâm kinh tế phía Bắc. Thế nhưng sau nhiều năm triển khai, đại dự án này đang phải đối mặt với thực tế trần trụi: ngân sách phình to, lộ trình bị cắt gọt đáng kể và thời điểm lăn bánh bị đẩy lùi thêm hơn 10 năm so với kế hoạch ban đầu.

Tóm tắt nhanh

• Dự án HS2 được phê duyệt từ năm 2012 với thiết kế hình chữ Y kết nối London, Birmingham, Manchester và Leeds, nhưng hiện đã bị hủy bỏ toàn bộ giai đoạn 2 để kiểm soát ngân sách.
• Tập đoàn Xây dựng Đường sắt Trung Quốc (CRCC) từng chào thầu với cam kết giảm một nửa chi phí, song phía Anh kiên quyết từ chối nhằm bảo vệ chuỗi cung ứng và lợi ích doanh nghiệp nội địa.
• Thời điểm vận hành các chuyến tàu đầu tiên bị lùi từ mốc mục tiêu 2026 xuống tận giai đoạn 2036–2039, đi kèm quyết định hạ tốc độ thiết kế từ 360 km/h xuống 320 km/h để tiết kiệm chi phí.

Vì sao đáng chú ý

HS2 là ví dụ điển hình cho bài toán đánh đổi giữa an ninh hạ tầng chiến lược và hiệu quả tài chính trong các siêu dự án công cộng. Việc lựa chọn bảo hộ năng lực nội địa và giữ trọn quyền kiểm soát kỹ thuật đã đặt chính phủ Anh trước sức ép ngân sách khổng lồ, buộc các nhà hoạch định chính sách phải nhiều lần điều chỉnh giảm quy mô kỹ thuật để tránh vỡ trận tài khóa.

Câu chuyện của HS2 cũng phản ánh thách thức chung mà nhiều quốc gia phát triển đang vấp phải: chi phí tuân thủ pháp lý, bồi thường giải phóng mặt bằng, quản trị rủi ro hợp đồng và quản lý nhà thầu thường vượt xa các dự báo ban đầu trên bàn giấy.

Bối cảnh

Năm 2012, dự án HS2 chính thức được phê duyệt với tham vọng tái định hình mạng lưới giao thông liên vùng của xứ sở sương mù. Mục tiêu ban đầu là thiết lập một hành lang vận tải đường sắt tốc độ cao hình chữ Y, nối liền London với Birmingham rồi rẽ nhánh tới Manchester và Leeds, nhằm giải tỏa áp lực quá tải trên hành lang phía Tây và thúc đẩy tăng trưởng cho các đô thị công nghiệp phía Bắc.

Khi đó, mốc thời gian hoàn thành dự kiến là năm 2026. Tuy nhiên, hàng loạt rào cản về thủ tục, sự phản đối của các cộng đồng dân cư dọc tuyến và những bất cập trong việc hoàn thiện hồ sơ thiết kế đã khiến tiến độ thi công bị đình trệ kéo dài qua nhiều nhiệm kỳ chính phủ.

Khước từ nhà thầu ngoại và lựa chọn tự chủ hạ tầng

Theo truyền thông Anh, Tập đoàn Xây dựng Đường sắt Trung Quốc (CRCC) từng đưa ra đề xuất trực tiếp tham gia thi công tuyến HS2. Phía CRCC đưa ra cam kết có thể thực hiện với chi phí chỉ bằng một nửa so với mức dự toán của các nhà thầu châu Âu, dựa trên bề dày kinh nghiệm xây dựng hệ thống đường sắt cao tốc đồ sộ nhất hành tinh.

Số liệu so sánh thực tế cho thấy chi phí xây dựng đường sắt cao tốc tại Trung Quốc dao động quanh mức 17–21 triệu USD/km, thấp hơn đáng kể so với mặt bằng trung bình 25–39 triệu USD/km tại khu vực châu Âu. Mặc dù lời đề nghị này mở ra cơ hội tiết kiệm khoản ngân sách khổng lồ cho người nộp thuế, London đã dứt khoát bác bỏ.

Lý do cốt lõi nằm ở quan điểm coi đường sắt cao tốc là hạ tầng huyết mạch mang tính an ninh chiến lược. Giới chức Anh muốn nắm quyền tự chủ hoàn toàn đối với chuỗi cung ứng, đồng thời tạo công ăn việc làm và hỗ trợ năng lực cho các nhà thầu, kỹ sư trong nước thay vì phụ thuộc vào một đối tác ngoại quốc.

Cắt giảm quy mô và những lỗ hổng trong quản trị

Quyết tâm tự chủ không đi đôi với năng lực kiểm soát chi phí hiệu quả. Trước tình hình ngân sách liên tục vượt trần, vào năm 2023, Chính phủ Anh đã phải đưa ra quyết định đau đớn: hủy bỏ toàn bộ Giai đoạn 2 của HS2, bao gồm các đoạn nối từ West Midlands tới Manchester và Leeds. Tuyến đường chỉ còn duy trì đoạn London – Birmingham và liên kết tạm thời vào mạng lưới đường sắt cũ tại Handsacre Junction.

Bộ trưởng Giao thông Anh Heidi Alexander giải thích rằng khoảng hai phần ba mức kinh phí đội thêm bắt nguồn từ việc bỏ sót các hạng mục thiết yếu trong bản kế hoạch sơ khởi, đánh giá quá thấp độ phức tạp của địa hình và thi công thiếu hiệu quả; một phần ba còn lại là hệ quả của lạm phát vật tư.

Bên cạnh đó, Cơ quan Kiểm toán Quốc gia Anh (NAO) cũng chỉ trích cơ chế hợp đồng lỏng lẻo khi vô tình khuyến khích các nhà thầu chạy theo tiến độ bề nổi thay vì thắt chặt chi tiêu. Hàng loạt bản vẽ chưa hoàn thiện đã vội vã đưa ra công trường, dẫn đến tình trạng vừa làm vừa sửa, đẩy chi phí phát sinh lên cấp số nhân.

Thỏa hiệp kỹ thuật để cứu vãn ngân sách

Để ngăn chặn nguy cơ vỡ nợ dự án, giới chức giao thông Anh buộc phải hạ chuẩn kỹ thuật. Tốc độ thiết kế tối đa của đoàn tàu đã bị điều chỉnh giảm từ 360 km/h xuống 320 km/h. Bước lùi này ước tính giúp chính phủ tiết kiệm khoảng 2,5 tỷ bảng Anh trong việc mua sắm khí tài và thi công hạ tầng đường ray.

Ở thời điểm hiện tại, chính phủ Anh nhận định việc hủy bỏ toàn bộ dự án HS2 cũng sẽ tốn kém khoản tiền bồi thường và hoàn trả mặt bằng gần tương đương với việc tiếp tục hoàn thiện phần còn lại. Dự án rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan, buộc phải tiếp tục thi công trong tình trạng bị thu hẹp đáng kể về công năng.

Góc nhìn Xu Hướng 24

Trường hợp của HS2 cho thấy bài toán bảo hộ công nghiệp và an ninh hạ tầng luôn đi kèm cái giá rất đắt nếu thiếu vắng năng lực quản trị dự án tương xứng. Từ chối một phương án giá rẻ từ nước ngoài là quyền lựa chọn chiến lược hợp lý của một quốc gia, nhưng việc để dự án phình to ngân sách do quản lý yếu kém, thiết kế vội vàng và hủy bỏ các phân đoạn kết nối quan trọng đã làm suy giảm nghiêm trọng giá trị kinh tế ban đầu của toàn tuyến. Khi tốc độ bị giảm và mạng lưới bị co hẹp, tính hấp dẫn thương mại của tuyến đường sẽ là câu hỏi lớn trong ngày khánh thành dự kiến vào thập niên tới.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao Anh từ chối lời đề nghị xây dựng từ nhà thầu Trung Quốc?

Chính phủ Anh xác định đường sắt cao tốc là hạ tầng an ninh chiến lược và ưu tiên phát triển chuỗi cung ứng nội địa cũng như tạo việc làm cho các doanh nghiệp trong nước thay vì dựa vào năng lực của đối tác nước ngoài.

Dự án HS2 hiện bị chậm tiến độ bao lâu?

Theo kế hoạch ban đầu năm 2012, tuyến tàu dự kiến đi vào hoạt động vào năm 2026. Tuy nhiên, thời điểm vận hành hiện tại đã bị dời sang khoảng năm 2036–2039, tức chậm hơn ít nhất một thập kỷ.

Chính phủ Anh đã làm gì để cắt giảm chi phí cho HS2?

Anh đã hủy bỏ Giai đoạn 2 (các nhánh đi Manchester và Leeds), hạ tốc độ thiết kế của tàu từ 360 km/h xuống 320 km/h để tiết kiệm khoảng 2,5 tỷ bảng, đồng thời tái cơ cấu lại phương thức quản lý hợp đồng xây dựng.

Nguồn tham khảo

Thông tin tổng hợp dựa trên báo cáo từ các cơ quan kiểm toán, Bộ Giao thông Anh và bài viết phân tích từ Soha.vn.