Mỹ và Iran trước ngưỡng thỏa thuận khung: Cơ hội và thách thức tại Eo biển Hormuz

Giữa bối cảnh căng thẳng kéo dài, một tia hy vọng mới đã lóe lên khi Mỹ và Iran cùng bên trung gian Pakistan hé lộ về một thỏa thuận khung tiềm năng. Thỏa thuận này được kỳ vọng sẽ chấm dứt cuộc đối đầu dai dẳng quanh Eo biển Hormuz, tuyến đường hàng hải chiến lược bậc nhất thế giới, nhưng ngay từ những điều khoản dự thảo ban đầu, những rạn nứt sâu sắc đã bộc lộ, cho thấy đây có thể chỉ là một bước đi nhỏ thay vì một giải pháp hòa bình toàn diện.

Tóm tắt nhanh

• Mỹ, Iran và Pakistan thông báo một thỏa thuận khung sắp được ký kết nhằm chấm dứt xung đột, nhưng chưa phải là thỏa thuận hòa bình toàn diện.
• Mỹ dự kiến dỡ phong tỏa hàng tỉ USD tài sản của Iran và miễn trừ cấm vận xuất khẩu dầu để đổi lấy việc Iran mở Eo biển Hormuz miễn phí.
• Iran khẳng định việc giải phóng tài sản đóng băng là thiết yếu và sẽ tính phí dịch vụ tại Eo biển Hormuz, đồng thời yêu cầu giải quyết các căn cứ quân sự nước ngoài trong khu vực.
• Israel, do Thủ tướng Netanyahu lãnh đạo, tuyên bố không tham gia thỏa thuận và bất đồng với Mỹ về việc kiềm chế hành động quân sự ở Lebanon, mâu thuẫn trực tiếp với mong muốn của Iran về chấm dứt xung đột tại đây.

Vì sao đáng chú ý

Thỏa thuận khung tiềm năng giữa Mỹ và Iran mang ý nghĩa sâu sắc, tác động đến nhiều mặt từ kinh tế toàn cầu đến ổn định khu vực. Đối với thị trường năng lượng, việc mở cửa trở lại hoàn toàn Eo biển Hormuz, nơi vận chuyển khoảng 1/5 lượng dầu mỏ tiêu thụ toàn cầu, có thể làm dịu đi những lo ngại về nguồn cung và ổn định giá dầu. Iran, quốc gia sở hữu trữ lượng dầu mỏ lớn, sẽ có cơ hội hồi sinh nền kinh tế vốn bị bóp nghẹt bởi các lệnh trừng phạt kéo dài hàng thập kỷ, thông qua việc xuất khẩu dầu và giải phóng tài sản bị đóng băng. Điều này không chỉ cải thiện đời sống người dân Iran mà còn có thể định hình lại cán cân quyền lực kinh tế trong khu vực.

Về mặt địa chính trị, đây là một bước đi quan trọng nhằm giảm leo thang căng thẳng giữa hai cường quốc đối địch, vốn thường xuyên đe dọa hòa bình Trung Đông. Tuy nhiên, sự khác biệt trong cách diễn giải các điều khoản và sự phản đối mạnh mẽ từ Israel – một đồng minh chủ chốt của Mỹ – cho thấy mọi nỗ lực ngoại giao đều vô cùng mong manh. Nếu thỏa thuận diễn ra suôn sẻ, nó có thể mở ra cánh cửa cho các cuộc đàm phán sâu rộng hơn về chương trình hạt nhân của Iran và các vấn đề khu vực. Ngược lại, nếu đổ vỡ, tình hình có thể trở nên tồi tệ hơn, đẩy khu vực vào một vòng xoáy bất ổn mới. Hơn nữa, những yêu sách của Iran về các căn cứ quân sự nước ngoài và vấn đề Lebanon cho thấy thỏa thuận này không chỉ đơn thuần là kinh tế mà còn ẩn chứa những toan tính chiến lược phức tạp, có thể làm thay đổi cục diện an ninh khu vực.

Bối cảnh

Mối quan hệ Mỹ-Iran đã trải qua nhiều thập kỷ căng thẳng, đặc biệt sau cuộc Cách mạng Hồi giáo năm 1979. Các lệnh trừng phạt kinh tế của Mỹ, đặc biệt là cấm vận dầu mỏ và đóng băng tài sản, đã trở thành công cụ chính để gây áp lực lên Tehran, đặc biệt liên quan đến chương trình hạt nhân và sự hỗ trợ cho các nhóm vũ trang trong khu vực. Eo biển Hormuz, nằm giữa Iran và Oman, không chỉ là tuyến đường vận chuyển dầu quan trọng mà còn là điểm nóng địa chính trị, thường xuyên chứng kiến các vụ đối đầu và đe dọa từ cả hai phía.

Trong quá khứ, đã có những nỗ lực ngoại giao đáng kể để giải quyết bế tắc này, nổi bật là Thỏa thuận Hạt nhân Iran (JCPOA) năm 2015. Tuy nhiên, thỏa thuận này đã bị chính quyền Mỹ rút khỏi vào năm 2018, dẫn đến việc tái áp đặt các lệnh trừng phạt hà khắc, đẩy quan hệ hai nước xuống mức thấp nhất. Kể từ đó, Iran liên tục kêu gọi dỡ bỏ các lệnh trừng phạt như một điều kiện tiên quyết cho bất kỳ cuộc đàm phán nào. Các vụ tấn công tàu thuyền và cơ sở hạ tầng dầu mỏ trong khu vực, mà Mỹ và các đồng minh thường đổ lỗi cho Iran, càng làm gia tăng áp lực ngoại giao để tìm kiếm một giải pháp.

Trong bối cảnh đó, Pakistan đã nổi lên như một bên trung gian hòa giải quan trọng, tận dụng mối quan hệ với cả Washington và Tehran để tạo điều kiện cho các cuộc đối thoại. Sự can dự của Pakistan không chỉ thể hiện vai trò của mình mà còn phản ánh sự cấp thiết trong việc tìm kiếm một lối thoát cho cuộc đối đầu đang đe dọa sự ổn định của toàn bộ Trung Đông và chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu.

Những điều khoản dự thảo: Hy vọng mong manh và bất đồng sâu sắc

Theo các nguồn tin từ Mỹ, thỏa thuận khung bao gồm việc Iran sẽ mở cửa Eo biển Hormuz mà không thu phí dịch vụ. Đổi lại, Washington sẽ dỡ bỏ lệnh phong tỏa hàng tỉ USD tài sản của Iran và miễn trừ các lệnh cấm vận đối với xuất khẩu dầu mỏ của nước Cộng hòa Hồi giáo. Đây là một động thái mang tính nhượng bộ lớn từ phía Mỹ, nhằm khuyến khích Iran hợp tác và giảm leo thang căng thẳng kinh tế.

Tuy nhiên, phía Iran lại có cách diễn giải khác biệt. Hãng thông tấn Fars dẫn lời phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Iran, Baghaei, khẳng định việc giải phóng tài sản bị đóng băng là một phần không thể thiếu của bản ghi nhớ (MOU) này. Điều đáng chú ý là Iran tuyên bố sẽ tính phí dịch vụ đối với các tàu thuyền đi qua Eo biển Hormuz, mâu thuẫn trực tiếp với tuyên bố của quan chức Mỹ về việc mở cửa miễn phí. Hơn nữa, ông Baghaei còn nhấn mạnh rằng các căn cứ quân sự nước ngoài trong khu vực “phải được xử lý”, dù không cung cấp chi tiết cụ thể. Yêu sách này ngụ ý Tehran muốn giảm sự hiện diện quân sự của các cường quốc bên ngoài trong khu vực vịnh Ba Tư, một động thái chắc chắn sẽ vấp phải sự phản đối mạnh mẽ từ Mỹ và các đồng minh.

Eo biển Hormuz: Yết hầu năng lượng toàn cầu

Không thể phóng đại tầm quan trọng của Eo biển Hormuz. Đây là một trong những điểm nghẽn hàng hải quan trọng nhất thế giới, nối Vịnh Ba Tư với Vịnh Oman và Biển Ả Rập. Khoảng 21 triệu thùng dầu thô và sản phẩm ngưng tụ, tương đương 21% tổng lượng dầu toàn cầu, đã đi qua eo biển này mỗi ngày vào năm 2018, theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA). Ngoài dầu mỏ, Hormuz còn là tuyến đường vận chuyển quan trọng cho khí đốt tự nhiên hóa lỏng (LNG) từ Qatar và các hàng hóa thương mại khác.

Việc đóng cửa hoặc hạn chế lưu thông qua Hormuz sẽ có tác động thảm khốc đến thị trường năng lượng toàn cầu, gây ra tình trạng thiếu hụt nguồn cung và đẩy giá dầu lên cao chóng mặt. Điều này sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến người tiêu dùng và các nền kinh tế trên khắp thế giới, từ châu Âu, châu Á đến Mỹ. Chính vì lẽ đó, việc đảm bảo an ninh và tự do hàng hải tại Hormuz luôn là ưu tiên hàng đầu trong chính sách đối ngoại của các cường quốc, đặc biệt là Mỹ, quốc gia có sự hiện diện hải quân đáng kể trong khu vực.

Vị thế của Israel và xung đột Lebanon

Diễn biến phức tạp thêm khi Israel, một đồng minh thân cận của Mỹ, tuyên bố không tham gia vào thỏa thuận khung này. Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu gần đây đã bày tỏ sự bất đồng với chính quyền Mỹ về yêu cầu Israel kiềm chế hành động quân sự ở Lebanon, một điều kiện mà Washington đặt ra để có thể đạt được thỏa thuận với Tehran. Ngoại trưởng Iran Abbas Araqchi cũng từng tuyên bố rằng một thỏa thuận với Mỹ sẽ giúp chấm dứt xung đột ở Lebanon, ngụ ý Israel sẽ phải rút quân khỏi những khu vực đang kiểm soát ở miền nam Lebanon.

Tuy nhiên, Bộ trưởng Quốc phòng Israel Israel Katz đã nhanh chóng khẳng định Tel Aviv sẽ không rút quân. Lập trường này cho thấy sự chia rẽ sâu sắc giữa các bên về cách giải quyết các xung đột ủy nhiệm trong khu vực. Đối với Israel, việc Iran hỗ trợ các nhóm vũ trang như Hezbollah ở Lebanon là mối đe dọa an ninh quốc gia trực tiếp. Do đó, bất kỳ thỏa thuận nào với Iran mà không giải quyết được vấn đề này đều sẽ bị Tel Aviv coi là không đủ mạnh hoặc thậm chí là nguy hiểm. Sự vắng mặt của Israel trong thỏa thuận và những tuyên bố đối nghịch về Lebanon làm dấy lên nghi ngờ về khả năng thực thi và tính bền vững của bất kỳ thỏa thuận nào giữa Mỹ và Iran trong dài hạn.

Góc nhìn Xu Hướng 24

Thỏa thuận khung Mỹ-Iran, nếu được ký kết, sẽ là một bước tiến ngoại giao đáng kể nhưng không nên bị hiểu lầm là một giải pháp toàn diện. Những bất đồng rõ ràng về chi phí dịch vụ tại Eo biển Hormuz và yêu cầu của Iran về việc xử lý các căn cứ quân sự nước ngoài ngay lập tức cho thấy sự thiếu đồng bộ trong kỳ vọng của hai bên. Đây không chỉ là khác biệt về chi tiết mà còn là sự phản ánh của sự thiếu tin tưởng sâu sắc và những toan tính chiến lược dài hạn.

Việc Israel từ chối tham gia và những mâu thuẫn công khai về vấn đề Lebanon cũng nhấn mạnh rằng bất kỳ thỏa thuận nào giữa Washington và Tehran mà không có sự đồng thuận hoặc ít nhất là không xoa dịu được các đồng minh chủ chốt trong khu vực sẽ rất khó để duy trì. Tình hình phức tạp tại Trung Đông, với nhiều bên liên quan và lợi ích chồng chéo, đòi hỏi một cách tiếp cận đa diện hơn là chỉ một thỏa thuận song phương hẹp. Khả năng cao đây sẽ là một thỏa thuận mang tính kỹ thuật nhằm giảm bớt một phần căng thẳng, mở ra các kênh liên lạc, nhưng không thể xóa bỏ hoàn toàn những nguyên nhân gốc rễ của xung đột. Con đường dẫn đến một nền hòa bình thực sự ở Trung Đông vẫn còn rất dài và đầy thách thức.

Nguồn tham khảo

• Thanh Niên - Chờ thỏa thuận Mỹ - Iran

Hỏi đáp thường gặp

Thỏa thuận khung Mỹ-Iran này là gì?

Đây là một thỏa thuận sơ bộ giữa Mỹ và Iran, với Pakistan làm trung gian, nhằm giải quyết căng thẳng xung quanh Eo biển Hormuz. Các điều khoản dự thảo bao gồm việc Iran mở cửa Eo biển Hormuz để đổi lấy việc Mỹ dỡ bỏ phong tỏa tài sản và miễn trừ lệnh cấm vận xuất khẩu dầu của Iran.

Điểm khác biệt chính giữa Mỹ và Iran trong thỏa thuận này là gì?

Mỹ cho rằng Iran sẽ mở cửa Eo biển Hormuz miễn phí, trong khi Iran khẳng định sẽ tính phí dịch vụ. Ngoài ra, Iran còn yêu cầu giải quyết các căn cứ quân sự nước ngoài trong khu vực, một vấn đề không nằm trong tuyên bố của Mỹ.

Tại sao Israel lại phản đối thỏa thuận này?

Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu tuyên bố nước này sẽ không tham gia thỏa thuận. Israel có những bất đồng với Mỹ về yêu cầu kiềm chế hành động quân sự ở Lebanon, một vấn đề mà Iran cho rằng thỏa thuận có thể giúp chấm dứt xung đột tại đây, nhưng bị Bộ trưởng Quốc phòng Israel từ chối.

Eo biển Hormuz có tầm quan trọng như thế nào?

Eo biển Hormuz là một tuyến đường thủy chiến lược cực kỳ quan trọng, nơi vận chuyển khoảng 1/5 lượng dầu mỏ tiêu thụ toàn cầu. Việc đảm bảo an ninh và tự do hàng hải tại đây có tác động lớn đến thị trường năng lượng và kinh tế thế giới.