Mỹ và Iran đưa ra thông điệp mâu thuẫn về thỏa thuận hạt nhân tiềm năng: Bất đồng sâu sắc

Giữa bối cảnh căng thẳng âm ỉ tại Vịnh Ba Tư và những lo ngại dai dẳng về chương trình hạt nhân của Tehran, một làn sóng thông tin mâu thuẫn đang phủ bóng lên triển vọng về một thỏa thuận tiềm năng giữa Mỹ và Iran. Trong khi các hãng thông tấn nhà nước Iran công bố chi tiết về một bản ghi nhớ được cho là đã gần hoàn tất, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã nhanh chóng phủ nhận, cáo buộc Iran đưa ra những tuyên bố 'không đúng sự thật' và 'thiếu trung thực'. Sự đối lập gay gắt này không chỉ làm dấy lên câu hỏi về tính xác thực của các đàm phán, mà còn phản ánh sâu sắc sự ngờ vực và những rào cản chính trị phức tạp trong quan hệ Mỹ-Iran.

Tóm tắt nhanh

• Iran thông qua các hãng tin nhà nước, tuyên bố bản ghi nhớ với Mỹ đã ở “giai đoạn cuối cùng” dựa trên đề xuất 14 điểm của Tehran, bao gồm giải tỏa 24 tỷ USD tài sản và dỡ bỏ trừng phạt.
• Iran khẳng định các điều khoản về chương trình tên lửa đạn đạo và lực lượng ủy nhiệm đã bị loại bỏ, đồng thời bác bỏ thông tin thỏa thuận sẽ được ký tại Geneva vào ngày 14/6.
• Tổng thống Mỹ Donald Trump kịch liệt phủ nhận những thông tin rò rỉ từ Iran, cáo buộc Tehran thiếu trung thực và không giao dịch thiện chí.
• Israel nhấn mạnh cam kết của Mỹ rằng thỏa thuận (nếu có) sẽ bao gồm việc loại bỏ kho uranium làm giàu và tháo dỡ cơ sở hạ tầng tên lửa của Iran, đối lập hoàn toàn với những gì Iran công bố.

Vì sao đáng chú ý

Tình hình bất nhất này không chỉ là một cuộc tranh cãi ngoại giao thông thường mà còn mang ý nghĩa địa chính trị sâu rộng, ảnh hưởng trực tiếp đến an ninh khu vực và toàn cầu. Đối với Trung Đông, sự ổn định trong quan hệ Mỹ-Iran là chìa khóa để giảm bạo lực và xung đột ủy nhiệm. Một thỏa thuận thành công có thể mở đường cho việc giảm leo thang căng thẳng, nhưng sự bế tắc hoặc thông tin sai lệch có nguy cơ đẩy khu vực vào bất ổn lớn hơn, tác động đến các tuyến đường vận tải biển huyết mạch như Eo biển Hormuz, và gián tiếp ảnh hưởng đến giá dầu toàn cầu.

Đối với Iran, việc giải tỏa tài sản bị đóng băng và dỡ bỏ các lệnh trừng phạt kinh tế là động lực sống còn để phục hồi nền kinh tế đang gặp khó khăn, cải thiện đời sống người dân. Ngược lại, đối với Mỹ và các đồng minh như Israel, mục tiêu hàng đầu là ngăn chặn Iran phát triển vũ khí hạt nhân và hạn chế tầm ảnh hưởng của các lực lượng ủy nhiệm. Sự mâu thuẫn về các điều khoản cốt lõi – đặc biệt là về chương trình tên lửa và hạt nhân – cho thấy khoảng cách giữa hai bên vẫn còn rất lớn, khiến bất kỳ bước đột phá nào cũng trở nên mong manh và khó đoán định. Hơn nữa, việc Tổng thống Trump công khai bác bỏ thông tin từ Iran còn làm suy yếu niềm tin và có thể khiến các cuộc đàm phán trở nên khó khăn hơn trong tương lai.

Bối cảnh

Quan hệ giữa Mỹ và Iran đã trải qua nhiều thập kỷ căng thẳng và ngờ vực sâu sắc, đặc biệt là sau cuộc Cách mạng Hồi giáo năm 1979. Năm 2015, một thỏa thuận hạt nhân lịch sử, Kế hoạch Hành động Chung Toàn diện (JCPOA), được ký kết giữa Iran và nhóm P5+1 (gồm Mỹ, Anh, Pháp, Đức, Nga, Trung Quốc), nhằm hạn chế chương trình hạt nhân của Iran đổi lấy việc dỡ bỏ các lệnh trừng phạt. Tuy nhiên, vào năm 2018, Tổng thống Donald Trump đã đơn phương rút Mỹ khỏi JCPOA, tái áp đặt và tăng cường các lệnh trừng phạt khắc nghiệt, đẩy quan hệ song phương vào một cuộc đối đầu gay gắt, được gọi là chiến dịch 'áp lực tối đa'.

Sau khi Mỹ rút khỏi thỏa thuận, Iran dần dần vi phạm các cam kết trong JCPOA, làm giàu uranium vượt mức cho phép và phát triển các công nghệ hạt nhân tiên tiến hơn. Điều này đã làm gia tăng lo ngại từ Mỹ, Israel và các đồng minh khu vực về khả năng Iran chế tạo vũ khí hạt nhân. Trong bối cảnh này, các kênh ngoại giao gián tiếp, thường thông qua các nước trung gian như Oman, đã được duy trì để tìm kiếm giải pháp hạ nhiệt căng thẳng. Việc ông Trump từng tuyên bố hủy kế hoạch không kích Iran sau khi nhận được tín hiệu lãnh đạo Tehran chấp thuận dự thảo thỏa thuận, cho thấy các cuộc tiếp xúc cấp cao đã diễn ra, dù công khai vẫn là đối đầu.

Các thảo luận gần đây, dù ở giai đoạn sơ khai hay gần cuối cùng như Iran tuyên bố, đều xoay quanh việc kiểm soát chương trình hạt nhân của Iran, số phận của các lệnh trừng phạt, và vai trò của Tehran trong khu vực, bao gồm cả quyền tự do hàng hải qua Eo biển Hormuz. Eo biển này là một tuyến đường vận tải dầu mỏ quan trọng bậc nhất thế giới, thường xuyên trở thành điểm nóng căng thẳng giữa các lực lượng quân sự Mỹ và Iran.

Thông điệp trái chiều từ Tehran

Iran hé lộ "giai đoạn cuối cùng" của bản ghi nhớ

Hãng thông tấn nhà nước Iran IRNA cho biết, sau nhiều vòng sửa đổi, bản ghi nhớ với Mỹ đã "thực sự đạt đến giai đoạn cuối cùng", dựa trên đề xuất 14 điểm ban đầu của Iran. Đây là một tuyên bố mạnh mẽ, gợi ý rằng một bước đột phá ngoại giao lớn có thể sắp diễn ra, mang lại hy vọng về việc giảm bớt căng thẳng kéo dài và khôi phục một phần quan hệ.

Theo những thông tin được tiết lộ, bản ghi nhớ này bao gồm yêu cầu giải phóng 24 tỷ USD tài sản bị đóng băng của Iran, với một nửa số tiền được giải ngân ngay lập tức sau khi ký kết. Iran cũng yêu cầu "nhận được các đảm bảo cụ thể từ bên thứ ba" để nhận được khoản thanh toán cuối cùng. Điều khoản này nhấn mạnh sự ngờ vực của Iran đối với cam kết của Mỹ và mong muốn có một bên bảo đảm để tránh những tình huống tương tự như việc Mỹ rút khỏi JCPOA trước đây.

Điểm nóng Eo biển Hormuz và tài sản bị đóng băng

Về Eo biển Hormuz, một trong những tuyến hàng hải chiến lược nhất thế giới, các hãng thông tấn Iran nhấn mạnh Tehran không cam kết nhượng quyền quản lý eo biển hoặc khôi phục tình trạng như trước chiến tranh. Bản ghi nhớ chỉ đề cập "việc bình thường hóa giao thông hàng hải" và chấm dứt việc Mỹ phong tỏa các cảng của Iran. Điều này cho thấy Iran vẫn muốn duy trì quyền kiểm soát đáng kể đối với khu vực này và loại trừ vai trò trực tiếp của Mỹ trong quản lý, chỉ cho phép "phối hợp với các quốc gia ven biển trong khu vực".

Yêu cầu dỡ bỏ tất cả các lệnh trừng phạt đối với Iran cũng là một trọng tâm, dự kiến được giải quyết trong vòng 60 ngày. Trong thời gian này, Mỹ cam kết không tăng thêm lực lượng quân sự trong khu vực hoặc áp đặt các lệnh trừng phạt mới đối với Tehran. Một điểm đáng chú ý khác là Mehr, một hãng thông tấn khác của Iran, bổ sung rằng những điều khoản về chương trình tên lửa đạn đạo của Iran và các lực lượng ủy nhiệm "đã bị loại bỏ" khỏi dự thảo, điều mà Mỹ và các đồng minh luôn coi là mối lo ngại lớn.

Tuy nhiên, không phải tất cả các hãng tin Iran đều đưa ra thông điệp đồng nhất. Hãng thông tấn Tasnim, thân cận với Lực lượng Vệ binh Cách mạng Iran, lại cho biết văn bản "vẫn cần được các cơ quan liên quan ở Iran xem xét và hoàn thiện". Hãng tin Fars cũng phủ nhận thông tin về việc thỏa thuận sẽ được ký kết tại Geneva, Thụy Sĩ vào ngày 14/6 là "hoàn toàn sai sự thật". Những thông tin trái chiều này từ chính các nguồn tin Iran cho thấy nội bộ Tehran cũng chưa đạt được sự đồng thuận hoàn toàn về nội dung và thời điểm của thỏa thuận.

Phản ứng gay gắt từ Washington và Tel Aviv

Tổng thống Trump bác bỏ cáo buộc, tố Iran "không thiện chí"

Trái ngược hoàn toàn với những tuyên bố lạc quan từ Iran, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã lập tức bác bỏ mạnh mẽ thông tin về bản ghi nhớ. Trên nền tảng Truth Social, ông Trump khẳng định những thông tin rò rỉ về điều khoản trong dự thảo mà phía Iran đưa ra "không đúng với những gì đã được thỏa thuận". Ông gọi các tuyên bố này là "yếu đuối và đáng thương", đồng thời cáo buộc Iran là "những người rất thiếu trung thực khi giao dịch" và "không có chuyện giao dịch thiện chí" với họ. Tổng thống Mỹ cũng cảnh báo Iran "tốt hơn hết nên chấn chỉnh lại hành động của mình một cách nhanh chóng".

Trước đó một ngày, ông Trump đã gây chú ý khi tuyên bố hủy kế hoạch không kích Iran vì đã nhận được tín hiệu lãnh đạo Tehran chấp thuận dự thảo thỏa thuận. Ông cũng cho hay các điểm chính của bản ghi nhớ đã được tất cả các bên liên quan thông qua, bao gồm Mỹ, Israel, Arab Saudi, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), Qatar, Thổ Nhĩ Kỳ, Pakistan, Bahrain, Kuwait, Jordan và Ai Cập. Tuyên bố này cho thấy Mỹ muốn có một thỏa thuận với sự ủng hộ rộng rãi của các quốc gia trong khu vực, đặc biệt là những nước có mối quan ngại sâu sắc về Iran.

Israel kiên quyết về phi hạt nhân hóa Iran

Từ phía Israel, đồng minh thân cận của Mỹ và là quốc gia luôn coi chương trình hạt nhân của Iran là mối đe dọa sống còn, phản ứng cũng không kém phần gay gắt. Văn phòng Thủ tướng Benjamin Netanyahu cho biết lãnh đạo Israel đã nói chuyện với ông Trump và được Tổng thống Mỹ cam kết rằng bất kỳ thỏa thuận nào cũng sẽ bao gồm việc loại bỏ kho uranium làm giàu cũng như tháo dỡ cơ sở hạ tầng tên lửa của Iran. "Chừng nào tôi còn là Thủ tướng Israel, Iran sẽ không có vũ khí hạt nhân", ông Netanyahu tuyên bố, nhấn mạnh lập trường kiên quyết của Tel Aviv.

Lập trường của Israel mâu thuẫn trực tiếp với thông tin từ Mehr của Iran rằng các điều khoản về chương trình tên lửa đạn đạo đã bị loại bỏ khỏi dự thảo. Sự khác biệt này cho thấy một khoảng cách lớn về kỳ vọng và yêu cầu giữa các bên liên quan. Trong khi Iran muốn thoát khỏi trừng phạt mà không từ bỏ hoàn toàn các năng lực chiến lược, Mỹ và Israel lại kiên quyết đòi hỏi một thỏa thuận toàn diện hơn, đặc biệt là về việc phi hạt nhân hóa và hạn chế tên lửa.

Những rào cản và nguy cơ leo thang

Mớ bòng bong thông tin mâu thuẫn này chỉ làm tăng thêm sự phức tạp và khó đoán định về tương lai của các cuộc đàm phán Mỹ-Iran. Một mặt, việc Iran công khai các điều khoản có thể là một nỗ lực nhằm định hình dư luận trong nước và quốc tế, tạo áp lực để Mỹ nhượng bộ. Mặt khác, phản ứng gay gắt của Tổng thống Trump có thể là một động thái nhằm trấn an các đồng minh khu vực, đặc biệt là Israel, và khẳng định lập trường cứng rắn của Mỹ, tránh bị Iran dẫn dắt.

Thực tế là các bên vẫn chưa công bố một văn bản thỏa thuận chính thức nào. Điều này khiến cho việc xác định ai đang nói thật, ai đang đưa ra thông tin có lợi cho mình trở nên vô cùng khó khăn. Mỗi bên đều có những tính toán chiến lược riêng, cố gắng tối đa hóa lợi ích và giảm thiểu tổn thất trong một ván cờ địa chính trị đầy rủi ro. Sự bất đồng công khai này, nếu không được giải quyết, có thể đẩy các cuộc đàm phán vào ngõ cụt, thậm chí làm gia tăng nguy cơ leo thang căng thẳng quân sự trong khu vực.

Nếu không có một thỏa thuận rõ ràng và minh bạch, sự ngờ vực giữa Mỹ và Iran sẽ tiếp tục tồn tại, tiềm ẩn nguy cơ xung đột. Các đồng minh của Mỹ trong khu vực, vốn đã lo ngại về ảnh hưởng của Iran, sẽ cảm thấy bất an nếu một thỏa thuận được ký kết mà không giải quyết triệt để vấn đề hạt nhân và tên lửa của Tehran. Ngược lại, Iran sẽ tiếp tục chịu đựng các lệnh trừng phạt, có thể thúc đẩy nước này tiếp tục phát triển chương trình hạt nhân, tạo ra một vòng luẩn quẩn khó thoát.

Góc nhìn Xu Hướng 24

Những thông điệp mâu thuẫn từ Mỹ và Iran không chỉ phản ánh sự thiếu tin cậy sâu sắc giữa hai bên mà còn cho thấy tính phức tạp của tiến trình đàm phán khi đối mặt với áp lực chính trị nội bộ và lợi ích khu vực. Việc Iran tiết lộ các điều khoản có thể là một chiến thuật nhằm kiểm tra phản ứng của Mỹ và định hình kỳ vọng của công chúng, hoặc để phô diễn một "chiến thắng" ngoại giao trước mắt, bất kể thực tế ra sao. Ngược lại, sự bác bỏ nhanh chóng và gay gắt từ Tổng thống Trump, cùng với việc Israel công khai các điều kiện tiên quyết, cho thấy Washington và Tel Aviv đang nỗ lực kiểm soát narrative (câu chuyện) và trấn an các đồng minh lo ngại về một thỏa thuận quá yếu kém. Đây là một cuộc chiến thông tin song song với đàm phán ngoại giao, nơi mỗi tuyên bố đều được cân nhắc kỹ lưỡng để phục vụ mục tiêu chiến lược.

Điều đáng lo ngại nhất là sự khác biệt cơ bản về những gì cấu thành một thỏa thuận "có thể chấp nhận được". Iran muốn dỡ bỏ trừng phạt mà không hy sinh hoàn toàn các năng lực phòng thủ và ảnh hưởng khu vực. Mỹ và Israel lại coi việc phi hạt nhân hóa toàn diện, giải giáp tên lửa và kiềm chế các lực lượng ủy nhiệm là không thể thương lượng. Khoảng cách này tạo ra một rào cản gần như không thể vượt qua, khiến bất kỳ bản ghi nhớ nào cũng chỉ là tạm thời và mong manh. Khả năng cao là "thỏa thuận" được nhắc đến, nếu có, chỉ là một sự dàn xếp tạm thời hoặc một bước đi thăm dò, chứ không phải một hiệp định toàn diện giải quyết triệt để các vấn đề cốt lõi. Trong bối cảnh này, người ta cần hết sức thận trọng khi đánh giá các tuyên bố từ cả hai phía, và chuẩn bị cho một tương lai ngoại giao đầy bấp bênh.

Nguồn tham khảo

• Mỹ - Iran đưa ra thông điệp mâu thuẫn về thỏa thuận tiềm năng - Báo VnExpress
• CNN
• AFP
• Reuters
• IRNA
• Mehr