Mỹ và Iran đàm phán tại Thụy Sĩ: Nỗ lực hạ nhiệt Trung Đông trước phép thử Lebanon

Thụy Sĩ một lần nữa trở thành tâm điểm của ngoại giao quốc tế khi phái đoàn Mỹ và Iran chính thức bước vào bàn đàm phán đa bên đầy kịch tính. Giữa lúc tiếng súng tạm im tiếng tại Lebanon và eo biển chiến lược Hormuz vừa trải qua những giờ phút căng thẳng, cuộc gặp tại quốc gia trung lập này không chỉ là nỗ lực cứu vãn một thỏa thuận hòa bình mong manh, mà còn là phép thử cực hạn cho khả năng kiềm chế của các cường quốc trước nguy cơ bùng nổ một cuộc chiến toàn diện ở Trung Đông.

Tóm tắt nhanh

• Mỹ và Iran bắt đầu vòng đàm phán đa bên tại Thụy Sĩ dưới sự trung gian của Qatar và Pakistan, tập trung vào việc thiết lập lệnh ngừng bắn toàn diện tại Lebanon và giải tỏa các tài sản bị phong tỏa của Tehran.
• Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian khẳng định nước này cam kết không chế tạo vũ khí hạt nhân nhưng kiên quyết không từ bỏ quyền làm giàu uranium, đặt ra thách thức lớn cho các điều khoản đàm phán cuối cùng.
• Căng thẳng thực địa vẫn duy trì ở mức cao khi Israel tuyên bố không rút quân khỏi vùng đệm an toàn 10km tại Lebanon, trong khi Iran cảnh báo sẽ rút khỏi các cuộc đàm phán mở rộng nếu chiến sự không chấm dứt hoàn toàn.

Vì sao đáng chú ý

Cuộc đàm phán này diễn ra vào thời điểm mang tính quyết định đối với cấu trúc an ninh Trung Đông. Kết quả của bàn đàm phán tại Thụy Sĩ không chỉ ảnh hưởng đến tương lai của Lebanon mà còn trực tiếp tác động đến dòng chảy dầu mỏ qua eo biển Hormuz - huyết mạch năng lượng toàn cầu chiếm tới 20% lượng dầu lưu thông thế giới.

Sự hiện diện của Phó tổng thống Mỹ J.D. Vance và Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif cho thấy tầm vóc và tính chất cấp bách của các cuộc đối thoại này. Đối với Mỹ, việc ổn định tình hình Trung Đông giúp giảm bớt gánh nặng ngoại giao và quân sự. Đối với Iran, đây là cơ hội sống còn để tiếp cận hàng tỷ USD tài sản bị đóng băng ở nước ngoài, cứu vãn nền kinh tế đang kiệt quệ do các lệnh trừng phạt kéo dài.

Tuy nhiên, sự vắng mặt của Israel - một bên liên quan trực tiếp đến cuộc xung đột tại Lebanon - tạo ra một khoảng trống lớn. Bất kỳ thỏa thuận nào đạt được giữa Mỹ và Iran đều có nguy cơ bị vô hiệu hóa nếu Tel Aviv quyết định tiếp tục các chiến dịch quân sự đơn phương dọc biên giới phía bắc.

Bối cảnh

Từ bản ghi nhớ 60 ngày đến thực tế mong manh

Trước khi bước vào vòng đàm phán chính thức tại Thụy Sĩ, Mỹ và Iran đã ký kết một bản ghi nhớ khung nhằm thiết lập lộ trình 60 ngày hướng tới một thỏa thuận toàn diện. Thỏa thuận này bao gồm các cam kết chấm dứt xung đột trên nhiều mặt trận, mở lại eo biển Hormuz và giải quyết các tranh chấp xung quanh chương trình hạt nhân của Tehran.

Tuy nhiên, lộ trình này liên tục bị đe dọa bởi các diễn biến thực địa dữ dội. Chỉ một ngày trước cuộc gặp, Iran đã tuyên bố đóng cửa eo biển Hormuz để phản ứng trước các cuộc tấn công liên tục của quân đội Israel vào lãnh thổ Lebanon. Dù một "lệnh ngừng bắn mong manh" đã được thiết lập sau đó khi không có cuộc không kích mới nào được ghi nhận, niềm tin giữa các bên vẫn ở mức rất thấp.

Lập trường cứng rắn của Israel

Israel không tham gia vào các cuộc thảo luận tại Thụy Sĩ và liên tục bày tỏ sự phản đối đối với việc lồng ghép lệnh ngừng bắn Lebanon vào các cuộc đàm phán song phương Mỹ - Iran. Bộ trưởng Quốc phòng Israel, ông Israel Katz, khẳng định quân đội nước này sẽ không rút khỏi vùng an ninh đệm rộng 10 km dọc biên giới Lebanon. Tuyên bố này đặt ra một rào cản kỹ thuật cực kỳ khó khăn cho bất kỳ nỗ lực ngoại giao nào muốn mang lại hòa bình lâu dài cho khu vực.

Góc nhìn Xu Hướng 24

Chiến thuật đàm phán ranh giới đỏ của Iran

Phát biểu của Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian trước thềm cuộc họp phản ánh một chiến lược đàm phán rất thực dụng. Bằng cách tuyên bố sẵn sàng cam kết bằng văn bản không chế tạo bom nguyên tử, Tehran muốn xoa dịu mối lo ngại lớn nhất của phương Tây. Tuy nhiên, việc kiên quyết giữ lại quyền làm giàu uranium cho thấy Iran sẽ không chấp nhận một thỏa thuận tước đi năng lực công nghệ hạt nhân cốt lõi của họ.

Đây là một nước đi khôn ngoan nhằm đẩy quả bóng trách nhiệm sang phía Mỹ. Nếu Washington từ chối quyền làm giàu uranium vì mục đích hòa bình của Iran, Tehran có thể đổ lỗi cho Mỹ làm rạn nứt tiến trình hòa bình.

Sự chia rẽ sâu sắc về cấu trúc an ninh

Điểm mấu chốt có thể khiến cuộc đàm phán này đổ vỡ nằm ở sự bất đối xứng về lợi ích và cam kết thực địa. Trong khi Mỹ và Iran đang cố gắng thiết lập một thỏa thuận vĩ mô mang tính khu vực, thì các lực lượng tại chỗ như Hezbollah ở Lebanon và quân đội Israel lại hoạt động theo các tính toán an ninh riêng biệt. Việc Israel đơn phương duy trì vùng đệm 10km đồng nghĩa với việc chủ quyền của Lebanon vẫn bị vi phạm dưới góc nhìn của Beirut và Tehran. Do đó, lệnh ngừng bắn được thiết lập tại Thụy Sĩ có thể chỉ là một khoảng lặng tạm thời trước khi một chu kỳ bạo lực mới bắt đầu.

Nguồn tham khảo

Báo Thanh Niên, Reuters, IRIB (Đài truyền hình quốc gia Iran).

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Vai trò của Qatar và Pakistan trong cuộc đàm phán này là gì?

Qatar và Pakistan đóng vai trò là các bên trung gian hòa giải chính thức. Do Mỹ và Iran không duy trì quan hệ ngoại giao chính thức trực tiếp, các cuộc thảo luận ban đầu được tiến hành riêng rẽ thông qua các nhà trung gian này trước khi tiến tới các phiên họp chung bốn bên.

2. Tại sao eo biển Hormuz lại là yếu tố then chốt trong cuộc đàm phán?

Eo biển Hormuz là tuyến đường vận tải dầu mỏ quan trọng nhất thế giới. Việc Iran đe dọa hoặc thực tế đóng cửa eo biển này để phản ứng với các cuộc tấn công của Israel ngay lập tức đẩy giá năng lượng toàn cầu tăng vọt, tạo ra áp lực kinh tế và chính trị trực tiếp lên chính quyền Mỹ.

3. Lập trường hạt nhân hiện tại của Iran là gì?

Tổng thống Iran tuyên bố nước này đảm bảo không tìm cách sở hữu hay chế tạo vũ khí hạt nhân. Tuy nhiên, Tehran kiên quyết bảo vệ quyền làm giàu uranium phục vụ mục đích dân sự và hòa bình, đồng thời yêu cầu Mỹ và các đồng minh phải thừa nhận quyền này trong thỏa thuận cuối cùng.