Lực lượng lao động nền tảng: Đổi mới hay thách thức?

Trong những ngày trung tuần tháng 4, TP.HCM chứng kiến dòng người hối hả giữa cái nắng như đổ lửa. Tại một quán ăn nhỏ, tôi quan sát một tài xế xe công nghệ mồ hôi ướt đẫm lưng áo, vội vã kiểm tra đơn hàng tiếp theo. Anh chia sẻ: 'Thường chạy hơn mười tiếng mỗi ngày mới đủ sống anh ạ'. Câu trả lời ấy là lát cắt chân thực của nền kinh tế số, nơi TP.HCM hiện có khoảng 400.000 tài xế và shipper, tính chung toàn quốc, các nền tảng như Be Group, Grab hay Xanh SM kết nối với hàng triệu 'đối tác'.

Tuy nhiên, trên giấy tờ họ là những cá nhân độc lập, tự do lựa chọn thời gian làm việc. Thực tế vận hành lại cho thấy bức tranh hoàn toàn khác. Người lao động bị quản lý chặt chẽ bởi các thuật toán vô hình, không có quyền thương lượng giá cước và bị ràng buộc bởi chính sách thưởng phạt khắt khe. Họ có thể bị 'khóa tài khoản' bất cứ lúc nào nếu không đáp ứng chỉ số.

Nghiên cứu năm 2024 tại TP.HCM trên 423 tài xế cho thấy 20,6% từng gặp tai nạn trong 12 tháng qua. Khi sự cố xảy ra, họ hoàn toàn trắng tay. Về lâu dài, khi lực lượng lao động này già đi mà không có lương hưu, đây không chỉ là vấn đề nhân đạo mà còn là gánh nặng khổng lồ lên hệ thống an sinh quốc gia.

Tây Ban Nha đã áp dụng nguyên tắc 'suy đoán là nhân viên', các nền tảng phải đóng bảo hiểm xã hội đầy đủ và minh bạch. Từ kinh nghiệm quốc tế và thực tế tại Việt Nam, tôi tin rằng đã đến lúc chúng ta cần một khái niệm pháp lý trung gian: 'Người lao động nền tảng'. Nếu một tài xế làm việc quá số giờ nhất định (ví dụ 15-20 giờ/tuần) hoặc thu nhập từ nền tảng là nguồn sống chính, nền tảng đó phải có trách nhiệm đóng góp an sinh tương ứng.

Cuối cùng, câu hỏi không còn là 'có nên bảo vệ shipper và tài xế xe công nghệ hay không', mà là 'chúng ta có dám thừa nhận đúng bản chất công việc của họ hay không'. Chúng ta cần sự linh hoạt của công nghệ để thúc đẩy tăng trưởng nhưng cũng cần luật pháp nhân văn để không ai bị bỏ lại phía sau.

Giá xăng leo thang nhưng giá cước xe công nghệ chưa thể tăng tương ứng, khiến phần áp lực lớn nhất dồn về phía tài xế. Hệ quả, khách bắt đầu phải chờ lâu hơn do tài xế chọn cuốc kỹ hơn.

Trong bối cảnh hiện tại, việc quản lý và bảo vệ quyền lợi của người lao động nền tảng không chỉ là trách nhiệm xã hội mà còn là yếu tố quan trọng để duy trì sự ổn định kinh tế. Các nền tảng công nghệ đã tạo ra một môi trường làm việc mới, nhưng cũng đặt ra nhiều thách thức về mặt pháp lý và đạo đức.

Một ví dụ cụ thể là tình trạng tai nạn lao động trong ngành xe công nghệ. Theo nghiên cứu của Đại học Công nghệ TP.HCM (HUTECH) năm 2024, 20,6% tài xế từng gặp tai nạn trong vòng một năm qua. Điều này cho thấy nguy cơ cao về an toàn lao động và sức khỏe của người lao động nền tảng. Mặc dù các nền tảng công nghệ thường có hệ thống bảo hiểm, nhưng thực tế cho thấy nhiều tài xế không được bồi thường đầy đủ khi gặp tai nạn.

Ngoài ra, vấn đề về lương hưu cũng là một thách thức lớn đối với lực lượng lao động này. Theo số liệu từ Tổng cục Thống kê, khoảng 30% tài xế và shipper ở TP.HCM chưa có bảo hiểm xã hội hoặc chỉ đóng mức thấp. Điều này đặt ra nguy cơ cao về an sinh xã hội trong tương lai khi họ già đi.

Để giải quyết những thách thức trên, cần có sự hợp tác giữa các bên liên quan bao gồm nhà nước, doanh nghiệp và người lao động. Nhà nước nên ban hành luật pháp rõ ràng để bảo vệ quyền lợi của người lao động nền tảng, đồng thời hỗ trợ họ thông qua chính sách an sinh xã hội. Các nền tảng công nghệ cũng cần có trách nhiệm hơn trong việc quản lý và bảo vệ người lao động, bao gồm việc cung cấp bảo hiểm đầy đủ và minh bạch.

Một giải pháp tiềm năng là áp dụng mô hình 'suy đoán là nhân viên' như ở Tây Ban Nha. Theo nguyên tắc này, các nền tảng công nghệ phải đóng bảo hiểm xã hội đầy đủ cho người lao động, đồng thời tuân thủ các quy định về an toàn lao động và quyền lợi của người lao động. Điều này không chỉ giúp cải thiện điều kiện làm việc mà còn đảm bảo sự ổn định kinh tế-xã hội.

Cuối cùng, cần có một khung pháp lý rõ ràng để xác định vai trò của người lao động nền tảng trong hệ thống lao động hiện đại. Việc này đòi hỏi sự tham gia tích cực từ các bên liên quan và sự linh hoạt của chính sách pháp luật để thích ứng với xu hướng công nghệ hóa ngày càng tăng.

Trong bối cảnh giá xăng leo thang, việc duy trì mức cước xe công nghệ không thể tăng tương ứng đã tạo ra áp lực lớn cho tài xế. Điều này dẫn đến tình trạng khách hàng phải chờ đợi lâu hơn và chất lượng dịch vụ giảm sút. Để giải quyết vấn đề này, cần có sự hợp tác giữa các bên liên quan để tìm ra giải pháp phù hợp, đảm bảo quyền lợi của cả người lao động và khách hàng.

Tóm lại, việc bảo vệ và nâng cao quyền lợi của người lao động nền tảng không chỉ là trách nhiệm xã hội mà còn là yếu tố quan trọng để duy trì sự ổn định kinh tế-xã hội. Cần có sự hợp tác giữa các bên liên quan để xây dựng một hệ thống pháp lý và chính sách phù hợp, đảm bảo quyền lợi của người lao động nền tảng trong bối cảnh công nghệ hóa ngày càng tăng.

Theo bài viết của XU HƯỚNG 24 (PHẠM VĂN QUỲNH)