Israel mất gần 4 tỷ USD viện trợ quân sự Mỹ: Bước ngoặt quan hệ đồng minh?

Trong một động thái gây chấn động chính trường và giới quốc phòng, Tổng thống Donald Trump ngày 3/11 đã bất ngờ tuyên bố Mỹ sẽ chấm dứt khoản viện trợ quân sự thường niên trị giá gần 4 tỷ USD dành cho Israel. Quyết định này không chỉ kết thúc sớm một thỏa thuận an ninh quan trọng ký năm 2016, mà còn đẩy Tel Aviv vào tình thế phải tự cân đối lại ngân sách quốc phòng trong bối cảnh khu vực bất ổn, đồng thời làm dấy lên nhiều câu hỏi về bản chất và tương lai của mối quan hệ đồng minh chiến lược giữa hai quốc gia.

Tóm tắt nhanh

• Tổng thống Donald Trump thông báo chấm dứt khoản viện trợ quân sự gần 4 tỷ USD hàng năm cho Israel, kết thúc thỏa thuận an ninh 10 năm ký năm 2016 vốn dự kiến hết hạn năm 2028.
• Quyết định này gây bất ngờ cho nhiều quan chức Israel, buộc nước này phải tự bù đắp khoảng 3,3 tỷ USD cho tài trợ quân sự nước ngoài và 500 triệu USD cho hệ thống phòng thủ tên lửa.
• Bộ Quốc phòng Israel trước đó đã đàm phán về một khung thỏa thuận mới nhằm chuyển từ viện trợ sang quan hệ đối tác dựa trên hợp tác nghiên cứu, phát triển và sản xuất chung.
• Mặc dù viện trợ tiền mặt bị cắt, Mỹ vẫn duy trì các hình thức hỗ trợ quân sự trực tiếp khác, bao gồm phòng không và chống tên lửa, thể hiện cam kết an ninh sâu rộng hơn.

Vì sao đáng chú ý

Quyết định cắt viện trợ của Tổng thống Trump có ý nghĩa sâu rộng, tác động đến nhiều mặt trong quan hệ Mỹ-Israel và tình hình an ninh khu vực. Đối với Israel, đây là một thách thức lớn về tài chính và chiến lược. Nước này, dù có nền kinh tế mạnh và ngân sách quốc phòng đáng kể, vẫn phụ thuộc vào nguồn viện trợ này để duy trì lợi thế quân sự vượt trội (QME) và tiếp cận công nghệ quốc phòng tiên tiến của Mỹ. Việc phải tự trang trải toàn bộ chi phí mua sắm vũ khí thiết yếu từ Mỹ sẽ tạo ra áp lực ngân sách đáng kể, đặc biệt trong bối cảnh Tel Aviv đang gia tăng chi tiêu quốc phòng sau cuộc tấn công của Hamas hồi tháng 10/2023.

Đối với Mỹ, động thái này có thể được xem là một phần trong xu hướng tái định hình các cam kết quốc tế, nơi các đồng minh được yêu cầu chia sẻ gánh nặng tài chính lớn hơn. Nó cũng đặt ra câu hỏi về thẩm quyền của Quốc hội Mỹ trong việc hủy bỏ các thỏa thuận đã được cam kết, cũng như tác động đến các tập đoàn công nghiệp quốc phòng Mỹ vốn đang bán vũ khí cho Israel. Hơn nữa, việc cắt giảm viện trợ tiền mặt không đồng nghĩa với việc Mỹ từ bỏ Israel. Washington vẫn dành nhiều nguồn lực trực tiếp để bảo vệ đồng minh này, từ đối phó tên lửa Iran đến ngăn chặn các cuộc tấn công từ Houthis, điều này cho thấy cam kết chiến lược của Mỹ đối với an ninh của Israel vẫn sâu sắc, nhưng theo một hình thức khác.

Việc này cũng có thể thúc đẩy Israel tăng cường tự chủ hơn nữa trong ngành công nghiệp quốc phòng, chuyển hướng đầu tư vào nghiên cứu và phát triển vũ khí nội địa, hoặc tìm kiếm các đối tác hợp tác mới. Đây là một bước ngoặt tiềm năng, định hình lại cách Israel quản lý an ninh của mình và cách Mỹ duy trì ảnh hưởng trong khu vực Trung Đông.

Bối cảnh

Mối quan hệ an ninh giữa Mỹ và Israel là một trong những trụ cột chính sách đối ngoại của Washington tại Trung Đông, được xây dựng và củng cố qua nhiều thập kỷ. Kể từ khi thành lập đất nước vào năm 1948, Israel đã nhận được hơn 175 tỷ USD viện trợ từ Mỹ, trở thành một trong những nước nhận viện trợ quân sự lớn nhất thế giới. Lực lượng Phòng vệ Israel (IDF) hiện đang vận hành nhiều loại máy bay chiến đấu tối tân do Mỹ chế tạo như F-15, F-16, F-35 và trực thăng vũ trang AH-64 Apache, bên cạnh các vũ khí chính xác và sự hỗ trợ đáng kể trong phát triển hệ thống phòng không Vòm Sắt (Iron Dome).

Thỏa thuận an ninh ký năm 2016 là một bản ghi nhớ quan trọng, cam kết Mỹ sẽ cung cấp 38 tỷ USD cho Israel trong 10 năm, trong đó có 33 tỷ USD thuộc chương trình tài trợ quân sự cho nước ngoài (FMF) và 5 tỷ USD dành cho hệ thống phòng thủ tên lửa. Thỏa thuận này, có hiệu lực từ năm 2018 và dự kiến kết thúc vào năm 2028, mang tính chất cam kết chính trị nhưng mọi yêu cầu ngân sách đều phải được Quốc hội Mỹ phê duyệt hàng năm.

Trong nhiều tháng trước đó, Thủ tướng Benjamin Netanyahu đã nhiều lần thảo luận về việc giảm dần sự phụ thuộc vào viện trợ trực tiếp từ Mỹ và chuyển hướng sang phát triển vũ khí nội địa. Ông từng cảnh báo rằng Israel có thể đối mặt với tình trạng Mỹ cắt giảm viện trợ, cho rằng nguyên nhân là do 'Washington đã thay đổi, không phải do Tel Aviv'. Tuy nhiên, thông báo đột ngột của ông Trump vẫn khiến nhiều quan chức chính phủ Israel bất ngờ, đặc biệt về thời điểm và hiệu lực ngay lập tức. Bộ Tài chính Israel cũng tỏ ra ngạc nhiên, cho thấy sự thiếu đồng bộ trong thông tin giữa hai bên.

Sau cuộc tấn công của Hamas hồi tháng 10/2023, tỷ trọng tiền viện trợ từ Mỹ trong tổng ngân sách quốc phòng Israel đã giảm xuống đáng kể do nước này tự tăng nguồn tiền nội địa. Quân đội Israel còn nhận được các gói viện trợ khẩn cấp từ Mỹ để mua bổ sung bom đạn và các vũ khí khác, cho thấy sự linh hoạt và mức độ ưu tiên của Mỹ trong các tình huống khủng hoảng, dù hình thức viện trợ có thể thay đổi.

Ảnh hưởng đến Ngân sách Quốc phòng Israel

Khoản viện trợ gần 4 tỷ USD hàng năm, bao gồm 3,3 tỷ USD cho FMF và 500 triệu USD cho phòng thủ tên lửa, đóng vai trò quan trọng trong việc giúp Israel duy trì ưu thế quân sự trong khu vực. Tổ chức tư vấn Nhóm Khủng hoảng Toàn cầu nhận định rằng, bản ghi nhớ hiện nay đối với Israel không chỉ là về số tiền, mà còn là thước đo chiều sâu và tính bền vững trong cam kết ủng hộ của Mỹ. Việc cắt khoản này sẽ tạo ra gánh nặng tài chính đáng kể, buộc Israel phải dùng ngân sách nội địa để chi trả cho các vũ khí và hệ thống thiết yếu từ Mỹ.

Tuy nhiên, các chuyên gia cũng chỉ ra rằng với GDP hàng năm vượt 700 tỷ USD và ngân sách quốc phòng hơn 40 tỷ USD, chính phủ Israel hoàn toàn có khả năng bù đắp khoản thiếu hụt này. Điều này làm suy yếu lập luận rằng Israel cần viện trợ để trang trải nhu cầu vũ khí cơ bản. Thực tế, một quan chức cấp cao thuộc Bộ Quốc phòng Israel đã bày tỏ mong muốn đóng góp giá trị ngược lại cho ngành công nghiệp quốc phòng Mỹ, thông qua việc tận dụng thành tựu phát triển vũ khí đúc kết từ kinh nghiệm chiến trường liên miên.

Quyết định này có thể sẽ thúc đẩy Israel đẩy nhanh quá trình chuyển đổi từ một quốc gia nhận viện trợ sang một đối tác bình đẳng hơn, cùng đầu tư vào nghiên cứu, phát triển và sản xuất vũ khí. Điều này không chỉ củng cố năng lực quốc phòng tự chủ của Israel mà còn mở ra cơ hội hợp tác sâu rộng hơn với Mỹ, thay vì chỉ là mối quan hệ phụ thuộc.

Mối quan hệ Vượt lên Viện trợ Tiền mặt

Dù việc cắt giảm viện trợ quân sự hàng năm là một bước ngoặt, nó không đồng nghĩa với việc Mỹ bỏ rơi Israel. Quan hệ Mỹ-Israel đã phát triển vượt ra ngoài khuôn khổ hỗ trợ tài chính đơn thuần. Mỹ đã dành nhiều nguồn lực để trực tiếp bảo vệ Israel trong những năm qua, điển hình là việc đối phó với các cuộc tấn công tên lửa và máy bay không người lái (UAV) của Iran. Trong chiến dịch đối phó lực lượng Houthi tại Yemen, Mỹ cũng dành một phần lực lượng để thiết lập lưới phòng không và ngăn chặn các cuộc tập kích nhằm vào Israel.

Những nỗ lực bảo vệ trực tiếp này đã khiến Mỹ tiêu hao một lượng lớn tên lửa phòng không đắt tiền, góp phần đáng kể vào tình trạng thiếu hụt kho dự trữ mà nước này đang đối mặt. Howard Altman, biên tập viên của chuyên trang quân sự War Zone, nhận định: "Mỹ đã đổ nguồn lực chưa từng có vào bảo vệ Israel. Những khoản tiền này lớn hơn nhiều so với con số khoảng 4 tỷ USD của gói viện trợ đang được thảo luận hiện nay." Điều này nhấn mạnh rằng cam kết an ninh của Washington đối với Tel Aviv vẫn sâu sắc và đa dạng, không chỉ gói gọn trong các con số viện trợ tài chính.

Tuy nhiên, quyết định này vẫn tạo ra một phép thử cho niềm tin và sự ổn định trong mối quan hệ. Nó buộc cả hai bên phải định nghĩa lại kỳ vọng và trách nhiệm của mình, đặc biệt là trong bối cảnh địa chính trị Trung Đông đang thay đổi nhanh chóng.

Góc nhìn Xu Hướng 24

Quyết định cắt viện trợ quân sự cho Israel của Tổng thống Trump, dù bất ngờ, có thể không hoàn toàn là một động thái trừng phạt mà mang tính toán chiến lược sâu sắc, phù hợp với chính sách “America First” và xu hướng thúc đẩy các đồng minh tự chủ hơn. Đối với Israel, đây là một thách thức tức thời nhưng cũng là cơ hội để tăng tốc quá trình chuyển đổi sang một nền quốc phòng tự cường. Thay vì là một bên nhận viện trợ thụ động, Israel đang được khuyến khích trở thành một đối tác công nghiệp quốc phòng chủ động hơn, thúc đẩy hợp tác nghiên cứu và sản xuất vũ khí chung với Mỹ trên cơ sở cùng có lợi.

Việc Tel Aviv đã chủ động đàm phán một khung thỏa thuận mới nhằm chuyển từ viện trợ sang “quan hệ đối tác dựa trên tương hỗ hoàn toàn” cho thấy Israel đã nhìn thấy trước xu hướng này và đang tìm cách thích nghi. Động thái của Trump, dù đột ngột, có thể là một chất xúc tác đẩy nhanh quá trình đó, buộc Israel phải đưa ra các quyết định khó khăn về phân bổ ngân sách và ưu tiên chiến lược. Đồng thời, nó cũng làm rõ rằng Mỹ vẫn cam kết bảo vệ Israel bằng các phương tiện quân sự trực tiếp, nhưng có thể sẽ thay đổi cách thức hỗ trợ tài chính, đòi hỏi sự chủ động và chia sẻ gánh nặng lớn hơn từ phía đồng minh. Đây là một sự điều chỉnh thực dụng trong quan hệ đồng minh, phản ánh bối cảnh địa chính trị toàn cầu đang ngày càng phức tạp và đòi hỏi sự linh hoạt, tự chủ cao hơn từ tất cả các bên.

Nguồn tham khảo

• VnExpress (https://vnexpress.net/israel-mat-gi-khi-bi-ong-trump-cat-vien-tro-quan-su-5140470.html)
• War Zone
• Reuters

• AP
• Politico
• Times of Israel

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

Q1: Quyết định cắt viện trợ quân sự của ông Trump ảnh hưởng đến Israel như thế nào?

A1: Quyết định này chấm dứt khoản viện trợ quân sự thường niên gần 4 tỷ USD, buộc Israel phải tự bù đắp khoản ngân sách này cho chi tiêu quốc phòng. Nó tạo ra áp lực tài chính nhưng cũng thúc đẩy Israel tăng cường tự chủ và đầu tư vào ngành công nghiệp quốc phòng nội địa.

Q2: Thỏa thuận an ninh Mỹ-Israel năm 2016 là gì và có ý nghĩa như thế nào?

A2: Thỏa thuận năm 2016 là bản ghi nhớ cam kết Mỹ cung cấp 38 tỷ USD viện trợ quân sự cho Israel trong 10 năm (2018-2028). Nó tượng trưng cho cam kết lâu dài của Mỹ đối với an ninh của Israel, đảm bảo ưu thế quân sự của Tel Aviv trong khu vực. Việc chấm dứt sớm thỏa thuận này gây ra sự bất ngờ và nghi vấn về tương lai cam kết đó.

Q3: Liệu việc cắt viện trợ có đồng nghĩa với việc Mỹ bỏ rơi Israel không?

A3: Không. Mặc dù viện trợ tài chính trực tiếp bị cắt, Mỹ vẫn duy trì các hình thức hỗ trợ quân sự trực tiếp và chiến lược khác, bao gồm bảo vệ Israel khỏi các cuộc tấn công tên lửa, UAV và hỗ trợ trong các chiến dịch khu vực. Điều này cho thấy cam kết an ninh của Mỹ đối với Israel vẫn sâu rộng, nhưng có thể sẽ thay đổi về hình thức và cơ chế.

Q4: Israel đã phản ứng như thế nào trước quyết định của Mỹ?

A4: Nhiều quan chức Israel, bao gồm cả Bộ Tài chính, đã bày tỏ sự bất ngờ về thông báo và hiệu lực ngay lập tức của quyết định. Tuy nhiên, Thủ tướng Netanyahu trước đó đã thảo luận về việc giảm phụ thuộc vào viện trợ và chuyển sang mô hình đối tác, cho thấy Israel đã có sự chuẩn bị tâm lý cho một sự thay đổi trong quan hệ này.