Iran đứng trước ngã ba đường: Leo thang quân sự đáp trả gọng kìm kinh tế Mỹ?

Căng thẳng giữa Iran và Mỹ đang ở mức báo động khi Washington không ngừng gia tăng áp lực kinh tế, đẩy Tehran vào một tình thế ngặt nghèo. Thay vì lùi bước, giới lãnh đạo Iran đang phát đi những tín hiệu rõ ràng về khả năng leo thang quân sự có tính toán, nhằm buộc Mỹ phải thay đổi chiến lược và quay lại bàn đàm phán. Tuyên bố cứng rắn của Tổng thống Masoud Pezeshkian, cùng với phân tích từ các chuyên gia, cho thấy một Trung Đông bất ổn có thể chứng kiến những diễn biến khó lường trong tương lai gần.

Tóm tắt nhanh

• Iran cảnh báo có thể leo thang quân sự và mở rộng xung đột khu vực nhằm đáp trả chiến dịch gây sức ép kinh tế mới của Mỹ.
• Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian khẳng định Tehran sẽ không khuất phục trước các hành động bắt nạt kinh tế, đồng thời đặt câu hỏi về tính nhân đạo của việc Mỹ nhắm vào hạ tầng dân sự.
• Giới chức cứng rắn Iran chỉ trích thỏa thuận ngừng bắn trước đó với Mỹ, cho rằng nó làm suy yếu lợi ích quốc gia, trong khi Mỹ bày tỏ hài lòng với tình hình hiện tại và không muốn quay lại đàm phán.
• Các chuyên gia dự đoán Iran sẽ chọn cách leo thang có tính toán, như tăng áp lực lên vận tải biển hoặc tấn công các căn cứ Mỹ, thay vì một cuộc xung đột toàn diện, nhằm tìm kiếm lợi thế đàm phán.

Vì sao đáng chú ý

Tình hình leo thang giữa Mỹ và Iran không chỉ là câu chuyện chính trị song phương mà còn mang ý nghĩa sâu rộng đối với ổn định toàn cầu. Đối với người dân và các nhà đầu tư, rủi ro xung đột tại một khu vực sản xuất dầu mỏ trọng yếu như Trung Đông có thể gây ra những biến động đáng kể về giá năng lượng, ảnh hưởng trực tiếp đến chi phí sinh hoạt và hoạt động kinh doanh toàn cầu. Eo biển Hormuz, tuyến hàng hải chiến lược nơi 20% lượng dầu mỏ thế giới đi qua, sẽ tiếp tục là điểm nóng, đe dọa chuỗi cung ứng toàn cầu nếu tình hình xấu đi.

Hơn nữa, các lệnh trừng phạt kinh tế và khả năng trả đũa quân sự của Iran sẽ tác động trực tiếp đến đời sống người dân nước này, đặc biệt là nguồn cung cấp thực phẩm và thuốc men, làm tăng thêm gánh nặng nhân đạo. Đối với cộng đồng quốc tế, sự bế tắc hiện tại làm giảm cơ hội khôi phục thỏa thuận hạt nhân Iran, vốn được xem là công cụ hữu hiệu để kiềm chế chương trình hạt nhân của Tehran. Sự gia tăng tính toán sai lầm từ cả hai phía có thể nhanh chóng đẩy cuộc đối đầu vượt khỏi tầm kiểm soát, biến căng thẳng cục bộ thành một cuộc xung đột quy mô lớn với hậu quả khôn lường cho hòa bình khu vực và thế giới.

Bối cảnh

Mối quan hệ Mỹ - Iran đã luôn căng thẳng, nhưng diễn biến gần đây có phần đặc biệt phức tạp. Kể từ khi Mỹ và Israel phát động chiến dịch tấn công quy mô lớn nhắm vào Iran vào ngày 28/2, Tehran đã nhanh chóng đáp trả bằng các cuộc tập kích vào nhiều căn cứ của Washington và cơ sở hạ tầng ở vùng Vịnh. Giới chức Iran luôn khẳng định đây là những động thái tự vệ, không phải chủ động gây hấn.

Vào tháng 6, một thỏa thuận ngừng bắn giữa Mỹ và Iran từng được ký kết, được đánh giá là có lợi cho Tehran, vạch ra lộ trình cho các cuộc đàm phán về chương trình hạt nhân và nới lỏng trừng phạt, đồng thời chuẩn bị cho tương lai Iran tham gia quản lý eo biển Hormuz. Tuy nhiên, thỏa thuận này đã vấp phải sự chỉ trích dữ dội từ phe bảo thủ tại Iran, vốn cho rằng Tổng thống Pezeshkian đã nhượng bộ quá nhiều. Các nỗ lực khôi phục hoạt động ngoại giao của Iran và Qatar đã không thành công, khi Tổng thống Mỹ Trump tuyên bố Washington hài lòng với tình trạng hiện tại, kiểm soát eo biển Hormuz và chứng kiến nền kinh tế Iran đang 'sụp đổ toàn phần'.

Trong những tuần sau thỏa thuận, Iran đã tìm cách kiểm soát giao thông qua eo biển Hormuz, trong khi Mỹ tăng cường tấn công các mục tiêu ven biển của Iran và hộ tống tàu dầu. Saudi Arabia và UAE cũng đã phải chuyển sang các tuyến vận chuyển dầu khác để né tránh rủi ro. Các cuộc tấn công của Mỹ vẫn tiếp diễn, điển hình là vụ không kích ngày 1/9 khiến 18 người thiệt mạng, bao gồm cả dân thường tại một lễ cưới. Tehran đã phản công vào các quốc gia trong khu vực và tàu thuyền đi qua Hormuz, dù cường độ không còn dữ dội như giai đoạn đầu xung đột.

Áp lực kinh tế và phản ứng của Tehran

Tổng thống Masoud Pezeshkian, trong tuyên bố ngày 12/9, đã thẳng thừng bác bỏ hiệu quả của các nỗ lực kìm tỏa kinh tế từ Mỹ. Ông Pezeshkian nhấn mạnh Iran “sẽ không khuất phục bởi những hành động bắt nạt” và sẽ không đầu hàng. Ông cũng gay gắt đặt câu hỏi về tính nhân đạo của Mỹ khi “mở cuộc chiến nhắm vào hạ tầng dân sự, nguồn lương thực và sinh kế người dân”, đặc biệt là “nguồn nước, thực phẩm và thuốc men của dân thường”. Những lời lẽ này cho thấy Iran xem các lệnh trừng phạt kinh tế là một hình thức chiến tranh, không chỉ là biện pháp ngoại giao.

Mohsen Rezaei, cố vấn của Lãnh tụ Tối cao Iran, đã xác nhận rằng Tehran đã “kết luận rằng cần áp dụng chiến lược mới trong chiến tranh, đàm phán và đối phó lệnh phong tỏa”. Điều này ngụ ý rằng Iran đang chủ động xây dựng một kế hoạch phản ứng toàn diện, vượt ra ngoài các biện pháp truyền thống. Sự thống nhất giữa quân đội và Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC), được Tổng tư lệnh quân đội Iran Amir Hatami ví như “lá chắn thép” bảo vệ đất nước, cho thấy Iran đang chuẩn bị cho một phản ứng mạnh mẽ và đồng bộ.

Eo biển Hormuz: Điểm nóng chiến lược

Eo biển Hormuz không chỉ là một tuyến đường hàng hải mà còn là trung tâm của mọi tính toán chiến lược trong cuộc đối đầu Mỹ - Iran. Sự kiểm soát hoặc khả năng phong tỏa eo biển này là một con bài mặc cả mạnh mẽ mà Iran có thể sử dụng. Bản ghi nhớ ngừng bắn tháng 6 từng đề cập đến việc Iran tham gia quản lý eo biển, điều này cho thấy tầm quan trọng của nó trong bất kỳ thỏa thuận hòa bình nào. Tuy nhiên, việc Mỹ hiện đang “kiểm soát gần như hoàn toàn” khu vực này, như lời Tổng thống Trump, đã tước đi một lợi thế đáng kể của Iran.

Phản ứng của Iran trong giai đoạn đầu xung đột, khi họ tìm cách kiểm soát giao thông qua Hormuz, và việc Mỹ hộ tống tàu dầu, cùng với việc Saudi Arabia và UAE chuyển đổi tuyến vận chuyển, đều chứng tỏ sự nhạy cảm và tầm quan trọng sống còn của eo biển này. Các chuyên gia như Azizi nhận định rằng Iran “không thể ngồi yên khi lợi thế quân sự và kinh tế của họ bị Mỹ làm suy yếu”, và một trong những phản ứng có thể là “gia tăng áp lực lên hoạt động vận tải biển”. Điều này cho thấy nguy cơ về một cuộc chiến tranh hàng hải quy mô nhỏ nhưng có khả năng gây gián đoạn lớn đối với thị trường năng lượng toàn cầu.

Rủi ro từ những tính toán sai lầm

Tình thế “tiến thoái lưỡng nan” mà các chuyên gia phương Tây mô tả Iran đang đối mặt là một phép ẩn dụ chính xác cho những rủi ro hiện hữu. Iran phải tìm cách phản ứng đủ mạnh để không bị xem là yếu thế, nhưng cũng không thể vượt quá ngưỡng chịu đựng của Mỹ để tránh một cuộc đối đầu toàn diện. Giáo sĩ Hossein Taeb, chỉ huy lực lượng dân quân Basij, đã nhấn mạnh rằng “Đàm phán là nhằm bảo vệ quyền lợi của quốc gia, không phải để từ bỏ chúng”, phản ánh quan điểm cứng rắn trong nội bộ Iran.

Tướng Vahidi của IRGC cho rằng “các cường quốc đối địch 'đánh giá thấp năng lực quân sự Iran và giờ đã nhận ra sai lầm'”. Tuy nhiên, chính trong bối cảnh các bên thăm dò “lằn ranh đỏ” của nhau, nguy cơ “tính toán sai lầm” lại tăng lên đáng kể. Một cuộc tấn công gây thương vong lớn từ Iran, hoặc hành động đáp trả “vượt ngưỡng” từ Mỹ, có thể nhanh chóng đẩy cuộc đối đầu ra khỏi “phạm vi leo thang có kiểm soát”. Điều này không chỉ gây ra một cuộc xung đột mới mà còn có thể phá hủy mọi nỗ lực ngoại giao và ổn định khu vực trong nhiều năm tới.

Góc nhìn Xu Hướng 24

Diễn biến hiện tại cho thấy một sự thay đổi chiến thuật rõ rệt từ phía Mỹ, chuyển từ hy vọng đàm phán sang chiến lược gây sức ép kinh tế toàn diện và duy trì ưu thế quân sự. Với việc Tổng thống Trump công khai hài lòng với tình hình hiện tại và không tỏ ý muốn đàm phán, Iran đang bị dồn vào chân tường. Tuy nhiên, lịch sử cho thấy Iran hiếm khi lùi bước hoàn toàn dưới áp lực. Thay vào đó, họ có xu hướng tìm cách phản ứng theo kiểu 'leo thang có kiểm soát' hoặc 'phản ứng cân xứng' để duy trì thể diện và buộc đối phương phải xem xét lại chiến lược.

Insight chính ở đây là Iran đang cố gắng định hình lại cuộc chơi. Bằng cách đe dọa leo thang quân sự, Tehran không nhất thiết muốn một cuộc chiến toàn diện, mà đang tạo ra một áp lực ngược, hy vọng làm tăng 'giá trị' của việc đàm phán đối với Mỹ. Mặc dù Tổng thống Pezeshkian bày tỏ mong muốn quay lại thỏa thuận ngừng bắn, sự chỉ trích gay gắt từ phe bảo thủ cho thấy bất kỳ động thái đàm phàm nào cũng sẽ phải được cân nhắc kỹ lưỡng để không bị coi là nhượng bộ. Điều này tạo ra một vòng luẩn quẩn: Mỹ không muốn đàm phán vì cảm thấy đang có lợi thế, trong khi Iran cần leo thang để tạo ra động lực đàm phán, nhưng việc leo thang lại tăng nguy cơ xung đột thực sự. Rủi ro tính toán sai lầm là rất lớn, và sự thiếu vắng một kênh đối thoại hiệu quả càng khiến tình hình trở nên nguy hiểm, có thể dẫn đến một cuộc khủng hoảng không ai mong muốn.

Nguồn tham khảo

• Nguy cơ Iran leo thang trả đũa khi Mỹ siết gọng kìm kinh tế - Báo VnExpress

FAQ

Tình hình căng thẳng Mỹ - Iran hiện nay bắt nguồn từ đâu?

Căng thẳng leo thang sau chiến dịch tấn công quy mô lớn của Mỹ - Israel nhằm vào Iran từ ngày 28/2, cùng với việc Mỹ siết chặt các lệnh trừng phạt kinh tế. Iran đã đáp trả và hiện đang chịu áp lực kinh tế lớn, dẫn đến nguy cơ leo thang quân sự.

Vai trò của Eo biển Hormuz trong xung đột này là gì?

Eo biển Hormuz là tuyến hàng hải chiến lược cực kỳ quan trọng, nơi khoảng 20% lượng dầu mỏ toàn cầu đi qua. Việc kiểm soát hoặc khả năng phong tỏa eo biển này mang lại lợi thế chiến lược lớn, khiến nó trở thành một điểm nóng tiềm tàng cho các cuộc đối đầu quân sự và làm tăng rủi ro cho chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu.

Phản ứng của Iran trước áp lực kinh tế của Mỹ có thể là gì?

Iran có thể chọn chiến lược leo thang quân sự có tính toán, không nhất thiết là một cuộc xung đột toàn diện. Các hành động tiềm năng bao gồm gia tăng áp lực lên hoạt động vận tải biển trong khu vực, mở rộng tấn công các căn cứ hoặc khí tài của Mỹ, hoặc nhắm vào cơ sở hạ tầng năng lượng trong vùng Vịnh nhằm buộc Mỹ quay lại bàn đàm phán.

Thỏa thuận ngừng bắn tháng 6 giữa Mỹ và Iran hiện ra sao?

Thỏa thuận ngừng bắn tháng 6, từng được xem là có lợi cho Iran và vạch ra lộ trình đàm phán, hiện đã trở nên vô hiệu lực hoặc bị coi là không đáng tin cậy. Phe bảo thủ tại Iran đã chỉ trích thỏa thuận này là sự nhượng bộ quá mức, trong khi Tổng thống Mỹ Trump bày tỏ sự hài lòng với tình hình hiện tại và không có ý định quay lại đàm phán.