Helen thành Troy: Giải oan cho 'người phụ nữ đẹp nhất thế giới' sau 3000 năm

Trong suốt hàng thiên niên kỷ, tên gọi Helen thành Troy luôn gắn liền với bi kịch, với một cuộc chiến tranh tàn khốc đã thiêu rụi một nền văn minh rực rỡ. Nàng, được mệnh danh là người phụ nữ đẹp nhất thế giới, thường bị đóng khung trong vai trò 'hồng nhan họa thủy' – một vẻ đẹp chết người châm ngòi cho sự hủy diệt. Tuy nhiên, liệu hình ảnh đó có thực sự phản ánh đúng sự thật, hay chỉ là một cái cớ, một tấm bình phong mà nhân loại dựng lên để che đậy những khát vọng nguyên thủy và tăm tối hơn?

Tóm tắt nhanh

• Helen thành Troy, thường bị đổ lỗi cho cuộc chiến tranh, trên thực tế chỉ là một chất xúc tác hoặc lý do bề ngoài để biện minh cho các cuộc xung đột do nam giới khởi xướng.
• Các văn bản cổ đại hiếm khi mô tả chi tiết ngoại hình của Helen; vẻ đẹp của nàng chủ yếu được xây dựng qua phản ứng của đàn ông, biến nó thành một khái niệm xã hội hơn là đặc điểm cá nhân.
• Khái niệm 'hồng nhan họa thủy' xuất hiện ở cả phương Đông và phương Tây, phản ánh xu hướng văn hóa chung là đổ lỗi cho phụ nữ khi đối mặt với thất bại hoặc hậu quả của các quyết định từ nam giới.
• Các phân tích hiện đại, kể cả thông qua lăng kính điện ảnh giả định, thách thức cách kể chuyện truyền thống, tìm cách giải cấu trúc vai trò của Helen và bóc trần những động cơ thực sự, thường tàn nhẫn, của chiến tranh.

Vì sao đáng chú ý

Việc diễn giải lại vai trò của Helen thành Troy không chỉ là một cuộc tranh luận học thuật về lịch sử và văn học. Nó có ý nghĩa sâu sắc đối với cách chúng ta nhìn nhận định kiến giới, sự phân bổ trách nhiệm trong xung đột và quyền lực của những câu chuyện. Trong một xã hội hiện đại đang không ngừng đấu tranh cho sự bình đẳng và công bằng, việc bóc trần những huyền thoại cũ kỹ về 'hồng nhan họa thủy' giúp chúng ta nhận ra những khuôn mẫu đổ lỗi sai lầm vẫn tồn tại trong cách truyền thông, chính trị và thậm chí là giao tiếp hàng ngày. Điều này khuyến khích độc giả tư duy phản biện về những gì được 'kể' và 'giấu' trong các câu chuyện lịch sử, đồng thời nâng cao nhận thức về gánh nặng mà phụ nữ phải chịu đựng trong và sau các cuộc chiến do nam giới dẫn dắt.

Bối cảnh

Câu chuyện về cuộc chiến thành Troy, được bất tử hóa trong 'Iliad' và 'Odyssey' của Homer, đã định hình sâu sắc nền văn minh phương Tây. Truyền thuyết kể rằng Paris, hoàng tử thành Troy, đã cướp Helen từ Sparta, vợ của vua Menelaus, và hành động này đã châm ngòi cho một cuộc chiến kéo dài mười năm. Từ đó, Helen trở thành biểu tượng cho vẻ đẹp không thể cưỡng lại và là 'nguyên nhân' trực tiếp của mọi đau khổ. Hình ảnh này đã thấm sâu vào văn hóa đại chúng, từ các tác phẩm nghệ thuật, văn học cho đến điện ảnh Hollywood.

Tuy nhiên, cùng với thời gian, nhiều học giả và nhà phê bình đã bắt đầu đặt câu hỏi về tính khách quan của những câu chuyện này. Họ chỉ ra rằng lịch sử thường được viết bởi những người chiến thắng, và trong nhiều nền văn hóa, việc đổ lỗi cho phụ nữ khi xảy ra thảm họa là một khuôn mẫu phổ biến. Từ câu chuyện về Tây Thi khiến nước Ngô sụp đổ, Bao Tự gây họa cho nhà Chu ở phương Đông, cho đến Helen ở phương Tây, những 'hồng nhan' này luôn bị coi là 'họa thủy' – nguồn gốc của mọi tai ương. Cách kể chuyện này đã vô tình hợp lý hóa những hành động tàn bạo của nam giới, đồng thời tước đi tiếng nói và sự phức tạp của chính những người phụ nữ bị gán tội.

Giải mã huyền thoại: Helen không phải là nguyên nhân chiến tranh

Một trong những điểm mấu chốt khi nhìn nhận lại Helen là cách Homer miêu tả nàng. Giáo sư Denise McCoskey, chuyên gia văn học cổ điển, từng chỉ ra rằng Homer hiếm khi đi sâu vào đặc tả ngoại hình Helen. Từ 'xanthos' thường được dịch là 'tóc vàng' có thể chỉ một phẩm chất rạng rỡ hơn là màu tóc cụ thể. Trên thực tế, trong các bình gốm Hy Lạp cổ đại, Helen thường được thể hiện với mái tóc đen và làn da trắng, một quy ước để chỉ tầng lớp quý tộc chứ không phải một mô tả nhân chủng học chính xác.

Homer vận dụng triệt để nguyên tắc 'show, don’t tell'. Ông không vẽ nên một bức chân dung chi tiết mà thay vào đó, ghi lại phản ứng của những người đàn ông xung quanh. Trong 'Iliad', khi Helen bước qua tường thành, các bô lão thành Troy thì thầm: 'Một người đàn bà như thế, chẳng trách gì hai dân tộc chịu khổ đau lâu đến vậy.' Vẻ đẹp của Helen không nằm ở da, tóc hay vóc dáng, mà ở khả năng khơi gợi những cảm xúc, những ham muốn sâu thẳm trong lòng đàn ông, trở thành cái cớ để biện minh cho những cuộc chiến dai dẳng và sự hủy diệt mà họ tự mình gây ra.

'Hồng nhan họa thủy': Định kiến xuyên không gian và thời gian

Công thức đổ lỗi cho 'người đàn bà đẹp' không phải là độc quyền của Hy Lạp cổ đại. Phương Đông cũng có những câu chuyện tương tự, đúc kết thành bốn chữ 'hồng nhan họa thủy'. Nước Ngô sụp đổ, người ta chỉ tay vào Tây Thi, phớt lờ việc Câu Tiễn đã trải qua bao nhiêu gian khổ 'nằm gai nếm mật' để mài dũa ý chí phục thù. Nhà Chu nghiêng ngả, sử quan đổ lỗi cho nụ cười của Bao Tự, như thể U Vương không phải là kẻ tự tay đốt lửa hiệu, đùa giỡn với lòng tin của chư hầu. Loạn An Lộc Sơn nổ ra, triều đình Đường Minh Hoàng không tìm được ai để trị tội ngoài Dương Quý Phi; nàng nhận dải lụa trắng ở gò Mã Ngôi để 'xoa dịu' ba quân, trong khi nhà vua vẫn giữ ngai vàng.

Dù là Đông hay Tây, lịch sử cho thấy một bản năng chung của đàn ông: khi thắng, họ dựng tượng; khi thua, họ đi tìm một người đàn bà để tạc vào bia đá tội lỗi. Phụ nữ trở thành vật tế thần, một phương tiện để hợp lý hóa những thất bại, những xung đột vốn dĩ xuất phát từ tham vọng, danh dự, quyền lực và của cải của chính họ.

Một góc nhìn điện ảnh giả định: 'Giải thiêng' vẻ đẹp Helen

Trong một cách diễn giải điện ảnh giả định mà tác giả nguồn đã sử dụng để phân tích sâu sắc vấn đề, người ta hình dung một đạo diễn tầm cỡ như Christopher Nolan đã tiếp cận câu chuyện Helen. Trong 'bộ phim' này, Helen (do Lupita Nyong'o thủ vai) không được dành nhiều thời lượng hay những cảnh quay 'khải hoàn nhan sắc' nào. Thay vào đó, bộ phim từ chối chứng nhận vẻ đẹp của nàng, rút đi cái cớ cốt lõi đã hun đúc huyền thoại suốt hàng ngàn năm. Nếu Helen không 'đẹp nhất thế gian' như truyền thuyết, thì cuộc chiến thành Troy được gây ra bởi điều gì?

Câu trả lời lơ lửng trong không khí: không có cái cớ nào cả, hoặc đúng hơn, cái cớ thực sự là chính bản năng của đàn ông – họ muốn đánh nhau vì họ thích đánh nhau. Danh dự, của cải, quyền lực và nhan sắc chỉ là những lớp vỏ bọc tinh vi che đậy niềm hân hoan man rợ của chiến trận. Sự 'hụt hẫng' của khán giả quen với hình ảnh Helen rực rỡ (như trong phim 'Troy' năm 2004) chính là một thủ pháp kể chuyện, buộc người xem phải đối mặt với sự thật trần trụi về động cơ chiến tranh.

Helen, Clytemnestra và Athena: Những vai trò tương phản của phụ nữ

Sự diễn giải này còn đi xa hơn khi Helen (Nyong'o) được ghép đôi với một định mệnh song sinh ám ảnh: cùng một gương mặt cho hai người đàn bà đứng ở hai đầu của huyền thoại. Clytemnestra, vợ của Agamemnon và chị em của Helen, là người đã vung rìu giết vị vua khải hoàn trở về. Một người bị gán là nguyên nhân cuộc chiến, người kia trở thành hồi kết của nó. Việc cùng một nữ diễn viên thủ diễn cả hai vai tượng trưng cho sự gắn kết sâu sắc giữa hai số phận, phản ánh rằng đàn ông ra trận nhân danh một gương mặt phụ nữ, và khi trở về, chính gương mặt ấy đứng đợi ở ngưỡng cửa, có thể là sự yêu thương hoặc sự trừng phạt.

Trong khi đó, Athena (do Zendaya thủ vai trong hình dung này), nữ thần trí tuệ và chiến tranh, lại là một dạng hình ảnh phụ nữ khác được nam giới chấp nhận. Nàng cải trang, dàn dựng, thúc đẩy và đạo diễn từng bước chân của cha con Odysseus. Athena được phép thông thái vì nàng không phải là mối đe dọa; nàng được phép hiếu chiến vì nàng chiến đấu cho đàn ông. Nàng là hiện thân của một người phụ nữ 'đã được thanh trùng khỏi mọi thứ khiến họ sợ hãi ở phụ nữ thật', sinh ra từ đầu của Zeus, không mẹ, đồng trinh vĩnh viễn. Trong khi Helen bị đổ tội cho một cuộc chiến nàng không phát động, Athena được tôn thờ vì nàng giúp đàn ông thắng những cuộc chiến. Phụ nữ trong sử thi, qua góc nhìn này, không được phép là con người toàn vẹn – họ chỉ được chọn giữa làm cái cớ hoặc làm vũ khí.

Việc cả hai vai này được trao cho các nữ diễn viên da màu – Nyong'o và Zendaya – cũng không phải là một sự 'tô điểm đa dạng' đơn thuần. Đó là một sự trùng khớp đầy sức nặng. Những gương mặt từng bị Hollywood gạt ra rìa, nay đứng vào đúng hai vị trí mà sử thi từng đặt phụ nữ vào: bị nhìn, bị phán xét, bị sử dụng, nhưng không được thanh minh. Khi Nyong'o bị đem ra mổ xẻ xem có 'đủ đẹp' làm Helen hay không, cô chỉ đáp gọn: 'Đây là một câu chuyện thần thoại,' và dàn diễn viên này 'đại diện cho thế giới hôm nay,' từ chối tốn thêm thì giờ tự bào chữa. Đó chính là khoảnh khắc Helen nhất của chiến dịch quảng bá: người đàn bà từ chối tham gia cuộc chiến mà đàn ông nhân danh mình phát động.

Gánh nặng chiến tranh: Ai thực sự chịu đựng?

Nếu Helen chưa bao giờ phát động một cuộc chiến, nàng chỉ là lá cờ người ta giương lên trước khi xung trận. Vậy những gánh nặng thực sự của chiến tranh đổ lên vai ai? 'Bộ phim' được nhắc đến trong phân tích này không tô vẽ khúc khải hoàn mà khắc họa cảnh thành Troy thất thủ với đàn bà và trẻ con bị tàn sát, những người lính bị gọi thẳng bằng tội danh 'cưỡng bức và giết chóc'. Penelope, ở Ithaca, phải đối mặt với lũ cầu hôn vét sạch gia tài với một 'sự tự chủ bằng thép'. Mười năm chiến tranh và mười năm phiêu bạt của đàn ông, hóa ra, được đo đếm chính xác nhất bằng những gì phụ nữ phải gánh chịu trong chờ đợi.

Ba nghìn năm đã trôi qua, loài người đã đủ tỉnh táo để thừa nhận nỗi buồn và hậu quả tàn khốc của chiến tranh. Nhưng liệu chúng ta đã đủ dũng cảm để thú nhận niềm vui nguyên thủy, man rợ của chiến trận, niềm vui khi được thể hiện sức mạnh và quyền lực của mình? Helen, trong mọi thời đại, chỉ đơn giản là tấm bình phong che đậy sự yếu hèn, những động cơ ích kỷ và bản năng hiếu chiến chưa bao giờ biến mất của con người.

Góc nhìn Xu Hướng 24

Câu chuyện về Helen thành Troy, khi được mổ xẻ dưới ánh sáng của phân tích hiện đại, không chỉ là một bài học lịch sử mà còn là một tấm gương phản chiếu những định kiến xã hội sâu sắc, đặc biệt là đối với phụ nữ. Từ việc đổ lỗi cho một cá nhân đẹp đẽ đến việc tạo ra những hình mẫu 'nữ thần' phục vụ mục đích của nam giới, chúng ta nhận ra một khuôn mẫu chung: phụ nữ thường bị tước đi quyền tự chủ, bị biến thành công cụ, biểu tượng hoặc vật tế thần trong các cuộc xung đột mà họ không hề khởi xướng. Xu Hướng 24 tin rằng việc liên tục chất vấn và diễn giải lại các huyền thoại cổ xưa là một hành trình quan trọng để thách thức những thành kiến đã ăn sâu vào văn hóa, khuyến khích một cái nhìn công bằng hơn về vai trò của mỗi giới trong lịch sử và thúc đẩy đối thoại về trách nhiệm thực sự trong mọi cuộc xung đột. Cuối cùng, nó đòi hỏi chúng ta phải đối mặt với sự thật ít dễ chịu hơn: chiến tranh thường nảy sinh từ những khát vọng nội tại của con người, chứ không phải từ vẻ đẹp của bất kỳ ai.

Nguồn tham khảo

• Kenh14.vn - Công bình cho người phụ nữ đẹp nhất thế giới

Hỏi đáp thường gặp

Helen thành Troy thực sự là nguyên nhân của cuộc chiến?

Không. Phân tích hiện đại và cả trong nguyên tác Homer cho thấy Helen không phải là nguyên nhân trực tiếp. Vẻ đẹp của nàng và việc nàng bị bắt cóc/theo Paris chỉ là cái cớ, một chất xúc tác để biện minh cho các cuộc xung đột xuất phát từ tham vọng, danh dự và quyền lực của các vị vua và chiến binh nam giới.

Khái niệm 'hồng nhan họa thủy' có ý nghĩa gì và nó có phổ biến không?

'Hồng nhan họa thủy' là một thành ngữ chỉ người phụ nữ đẹp nhưng mang lại tai họa, gây ra sự sụp đổ. Khái niệm này rất phổ biến và tồn tại ở nhiều nền văn hóa, từ Helen thành Troy ở phương Tây đến Tây Thi, Bao Tự, Dương Quý Phi ở phương Đông, phản ánh xu hướng đổ lỗi cho phụ nữ khi xảy ra thất bại hoặc tai ương.

Việc casting các diễn viên da màu cho vai Helen và Athena có ý nghĩa gì?

Trong phân tích được đề cập, việc casting các diễn viên da màu (như Lupita Nyong'o và Zendaya) không chỉ là đa dạng hóa đơn thuần. Nó mang ý nghĩa sâu sắc hơn, làm nổi bật sự 'khác biệt' và sự phán xét mà phụ nữ, đặc biệt là phụ nữ da màu, phải đối mặt trong lịch sử và xã hội. Nó thách thức quan niệm truyền thống về vẻ đẹp và vai trò của phụ nữ, đặc biệt là những người bị 'nhìn', 'phán xét' và 'sử dụng' mà không được thanh minh.

Bài viết này thay đổi cách nhìn nhận về chiến tranh như thế nào?

Bài viết khuyến khích nhìn nhận chiến tranh không chỉ qua những cái cớ bề mặt như vẻ đẹp hay danh dự, mà phải đi sâu vào những động cơ thực sự, thường là ích kỷ và tàn nhẫn, của những người gây ra nó. Nó cũng làm nổi bật gánh nặng và sự đau khổ mà phụ nữ và những người yếu thế phải gánh chịu trong các cuộc xung đột do nam giới khởi xướng, thách thức quan niệm về 'vinh quang' chiến trận.