Hành trình tìm kiếm hài cốt liệt sỹ: Cuộc chạy đua khốc liệt giữa khoa học và thời gian

Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ, nhưng nỗi đau và mong mỏi tìm thấy phần mộ, xác định được danh tính của các liệt sỹ thì vẫn nguyên vẹn trong lòng hàng triệu gia đình Việt Nam. Phía sau những tấm bia mộ khuyết danh là hàng vạn giọt nước mắt thầm lặng của những người mẹ, người vợ, người con đã dành cả đời để mong ngóng một ngày đón người thân trở về đất mẹ quê hương.

Công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sỹ hiện nay không đơn thuần là những chuyến đi băng rừng, lội suối. Đó đã trở thành một mặt trận khoa học bền bỉ, nơi các chuyên gia di truyền học, khảo cổ học và các đơn vị quân đội đang ngày đêm chạy đua với sự tàn phá của thời gian và biến động của địa chất tự nhiên.

Nỗi đau đau đáu và thực trạng những ngôi mộ 'Chưa biết tên'

Theo thống kê từ Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, cả nước hiện vẫn còn hàng trăm nghìn liệt sỹ chưa tìm thấy hài cốt hoặc đã được quy tập về các nghĩa trang nhưng chưa thể xác định được danh tính. Những dòng chữ "Liệt sỹ chưa biết tên" xếp hàng thẳng tắp tại các nghĩa trang quốc gia như Trường Sơn, Đường 9 hay các nghĩa trang địa phương luôn là nỗi trăn trở khôn nguôi đối với Đảng, Nhà nước và toàn xã hội.

Nhiều thập kỷ trôi qua, sơ đồ mộ chí bị thất lạc, địa hình chiến trường xưa đã thay đổi hoàn toàn do quá trình đô thị hóa, canh tác nông nghiệp hoặc do thiên tai sạt lở. Những nhân chứng lịch sử - những người đồng đội từng trực tiếp chôn cất các liệt sỹ - nay đều đã ở tuổi xưa nay hiếm, trí nhớ suy giảm hoặc đã về cõi vĩnh hằng. Điều này khiến cho manh mối tìm kiếm thực địa ngày càng trở nên manh mún và khó khăn hơn bao giờ hết.

Công nghệ ADN: Chiếc chìa khóa giải mã ký ức bị lãng quên

Trong bối cảnh các phương pháp tìm kiếm truyền thống gặp nhiều giới hạn, việc ứng dụng khoa học công nghệ, đặc biệt là giám định ADN (di truyền học) được xem là giải pháp tối ưu và mang tính quyết định để trả lại tên cho các anh hùng liệt sỹ. Việc giải mã trình tự gen từ những mẫu xương đã nằm sâu dưới lòng đất nhiều thập kỷ là một bài toán vô cùng hóc búa đối với các nhà khoa học.

Sự xuống cấp của mẫu sinh học theo thời gian

Khí hậu nhiệt đới ẩm của Việt Nam, cùng với nồng độ axit cao trong đất rừng, là kẻ thù lớn nhất đối với việc bảo tồn xương cốt. Qua thời gian, cấu trúc collagen trong xương bị phân hủy, lượng ADN còn sót lại cực kỳ ít và bị phân mảnh nghiêm trọng. Thêm vào đó, việc mẫu bị nhiễm nấm mốc, vi khuẩn từ đất và môi trường xung quanh khiến quá trình tách chiết ADN tinh sạch gặp vô vàn trở ngại.

Các bước đột phá trong công nghệ giải trình gen thế hệ mới

Để khắc phục những khó khăn này, các phòng thí nghiệm trọng điểm tại Việt Nam đã tiếp cận và làm chủ những công nghệ giải trình gen thế hệ mới (Next-Generation Sequencing - NGS). Thay vì chỉ dựa vào ADN ty thể như trước đây, các phương pháp mới cho phép khai thác sâu hơn vào các marker di truyền khó hơn, tăng tỷ lệ phân tích thành công đối với những mẫu xương bị phân hủy nặng.

Quy trình này đòi hỏi sự tỉ mỉ tuyệt đối. Từ khâu xử lý bề mặt mẫu xương để loại bỏ tạp chất, nghiền xương trong điều kiện nhiệt độ âm sâu, đến khâu nhân bản và đối chiếu dữ liệu di truyền. Mỗi kết quả khớp nối thành công là kết quả của hàng trăm giờ lao động miệt mài của các kỹ thuật viên trong phòng sạch.

Xây dựng ngân hàng gen quốc gia và Đề án 150

Nhận thức được tầm quan trọng mang tính lịch sử này, Chính phủ Việt Nam đã phê duyệt Đề án xác định danh tính hài cốt liệt sỹ còn thiếu thông tin (Đề án 150), tiếp nối các nỗ lực của Đề án 515 về tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sỹ. Một trong những nhiệm vụ cốt lõi của đề án là xây dựng Cơ sở dữ liệu quốc gia về ADN của liệt sỹ và thân nhân.

Việc thu thập mẫu nước bọt hoặc mẫu máu của các thân nhân liệt sỹ (đặc biệt là thế hệ mẹ, anh chị em ruột để lấy ADN ty thể dòng mẹ) đang được triển khai khẩn trương trên quy mô toàn quốc. Ngân hàng dữ liệu này đóng vai trò như một "bản đồ định vị sinh học", giúp đối chiếu tức thời mỗi khi phát hiện và khai quật được hài cốt mới, rút ngắn đáng kể thời gian chờ đợi của các gia đình.

Cuộc chạy đua với thời gian của toàn xã hội

Thời gian không chờ đợi bất kỳ ai. Những người mẹ Việt Nam Anh hùng, những người anh, người chị của các liệt sỹ đang ngày một già đi. Nếu thế hệ thứ nhất và thứ hai của gia đình không còn, việc thu thập mẫu ADN đối chiếu sẽ trở nên phức tạp và kém chính xác hơn rất nhiều. Do đó, việc đẩy nhanh tiến độ thu thập mẫu sinh học của thân nhân là một nhiệm vụ cấp bách mang tính nhân văn sâu sắc.

Bên cạnh nỗ lực của các cơ quan chuyên trách, công tác này còn nhận được sự hỗ trợ tích cực từ các tổ chức cựu chiến binh, các đội quy tập tự nguyện và sự giúp đỡ từ phía các quốc gia từng tham chiến tại Việt Nam thông qua việc chia sẻ bản đồ không ảnh, hồ sơ lưu trữ chiến tranh và nhật ký người lính.

Hành trình đưa các anh trở về với tên tuổi trọn vẹn tuy còn nhiều gian nan, đòi hỏi nguồn lực đầu tư lớn về cả tài chính lẫn công nghệ, nhưng đó là lời hứa của thế hệ hôm nay đối với những người đã ngã xuống vì nền độc lập, tự do của Tổ quốc. Mỗi một hài cốt được xác định danh tính, mỗi một cái tên được khắc lại trên bia mộ là một vết thương lòng của lịch sử được chữa lành.