Hà Nội loay hoay trước bài toán tái chế 10.000 tấn phế thải xây dựng mỗi ngày

Mỗi ngày, các đại công trình giải phóng mặt bằng tại Hà Nội thải ra hơn 10.000 tấn phế thải xây dựng – khối lượng khổng lồ gấp 4 đến 5 lần ngày thường. Thay vì được xem là nguồn tài nguyên thứ cấp quý giá để thay thế cho nguồn cát đá tự nhiên đang dần cạn kiệt, những đống bêtông, gạch vỡ này vẫn đang loay hoay tìm chỗ đứng trong chuỗi cung ứng vật liệu. Sự thiếu hụt quy hoạch bãi tập kết và các rào cản pháp lý khắt khe đang vô tình biến một nguồn tài nguyên có thể thu về hàng tỷ đồng mỗi ngày thành gánh nặng môi trường cho thủ đô.

Tóm tắt nhanh

• Khối lượng phế thải khổng lồ: Hà Nội phát sinh hơn 10.000 tấn phế thải xây dựng mỗi ngày từ 1.428 dự án giải phóng mặt bằng, gấp 4-5 lần mức bình thường.
• Giá trị kinh tế bị bỏ ngỏ: Nếu được tái chế hoàn toàn thành cốt liệu san lấp, thành phố có thể thu về từ 700 triệu đến 1 tỷ đồng mỗi ngày, đồng thời giải quyết bài toán thiếu hụt 6 triệu m3 đất đắp tại dự án Vành đai 4.
• Nút thắt thể chế: Dù công nghệ và tiêu chuẩn quốc gia (TCVN) đã sẵn sàng, các quy định ngặt nghèo về báo cáo đánh giá tác động môi trường (ĐTM) và thiếu quy hoạch bãi tập kết đang cản bước doanh nghiệp tham gia tái chế.

Vì sao đáng chú ý

Sự lãng phí này diễn ra ngay trong bối cảnh các siêu dự án hạ tầng của Hà Nội đang khát vật liệu xây dựng hơn bao giờ hết. Dự án đường Vành đai 4 vùng Thủ đô đang đối mặt với khoảng trống thiếu hụt 6 triệu m3 đất đắp cùng khối lượng khổng lồ cát, đá. Các nhà thầu đang phải trả thêm chi phí vận tải đắt đỏ để mua nguyên liệu từ các tỉnh lân cận như Phú Thọ, trong khi hàng vạn tấn phế thải bêtông, gạch đá nội đô lại bị đổ bỏ lãng phí hoặc đổ trộm ra môi trường.

Nếu không có giải pháp khơi thông dòng chảy này, trong vòng 5-10 năm tới, Hà Nội không chỉ cạn kiệt không gian tại các bãi chôn lấp mà còn tự đẩy mình vào cuộc khủng hoảng thiếu hụt vật liệu tự nhiên nghiêm trọng, đẩy giá thành các công trình đầu tư công lên cao.

Bối cảnh

Hà Nội đang bước vào giai đoạn bùng nổ hạ tầng giao thông chưa từng có khi triển khai giải phóng mặt bằng cho 1.428 dự án. Trong số này có những công trình trọng điểm cấp quốc gia như 4 cầu vượt sông Hồng (Hồng Hà, Mễ Sở, Vân Phúc, Ngọc Hồi), khép kín các tuyến đường vành đai và mở rộng các trục quốc lộ hướng tâm 1 và 6.

Theo khảo sát từ các chuyên gia, phế thải xây dựng không giống rác thải sinh hoạt. Đây là nguồn tài nguyên thứ cấp chứa bêtông, gạch vỡ, cát nghiền, gỗ, nhựa và kim loại có khả năng tái chế rất cao. Sau khi nghiền sàng, chúng hoàn toàn đáp ứng được tiêu chuẩn làm cốt liệu cho nền đường, sản xuất gạch không nung hoặc bêtông đúc sẵn.

Thực tế, ngành xây dựng Việt Nam không hề đi sau về mặt công nghệ. Từ năm 2007, Viện Vật liệu xây dựng (Bộ Xây dựng) đã bắt đầu các nghiên cứu đầu tiên về nghiền sàng phế thải. Đến năm 2012, dự án sản xuất thử nghiệm quy mô công nghiệp đã thành công trong việc biến bêtông cũ thành cốt liệu lớn thay thế đá dăm. Đại học Xây dựng Hà Nội cũng đã chứng minh vật liệu tái chế hoàn toàn đủ khả năng chịu lực để ứng dụng trong các cấu kiện bêtông cốt thép đúc sẵn thực tế.

Những rào cản ngăn dòng chảy tuần hoàn

Mặc dù hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật đã tương đối đồng bộ (như TCVN 13694:2023 cho cấp phối đường giao thông đô thị hay TCVN 11969:2018 cho cốt liệu bêtông), việc đưa phế thải xây dựng vào đời sống vẫn vấp phải những lực cản lớn từ thực tế quản lý.

Thiếu quy hoạch bãi tiếp nhận và xử lý

Hà Nội và hầu hết các địa phương hiện vẫn chưa có quy hoạch vị trí thu gom, phân loại riêng cho chất thải rắn xây dựng. Việc các bãi tập kết bị đẩy ra ngoài hành lang đê sông khiến doanh nghiệp gặp khó khăn lớn về mặt pháp lý đất đai và giấy phép vận hành.

Quy định môi trường chưa thực tế

Một trạm nghiền phế thải công suất trên 500 tấn/ngày hiện phải tuân thủ các thủ tục phê duyệt báo cáo đánh giá tác động môi trường (ĐTM), xin giấy phép môi trường và lắp đặt hệ thống quan trắc tự động tương tự các nhà máy công nghiệp nặng. Điều này tạo ra rào cản tài chính và thủ tục hành chính quá lớn đối với các doanh nghiệp muốn đầu tư thiết bị nghiền di động ngay tại công trường.

Góc nhìn Xu Hướng 24

Để đánh thức "mỏ vàng" phế thải xây dựng, Việt Nam cần thay đổi căn bản tư duy quản lý: từ "kiểm soát chất thải" sang "quản trị nguồn tài nguyên". Kinh nghiệm từ các nước phát triển như Nhật Bản và Anh cho thấy, chìa khóa nằm ở hai yếu tố quyết định: chính sách mua sắm công và chế tài phân loại tại nguồn.

Các dự án sử dụng ngân sách nhà nước cần đi đầu bằng việc bắt buộc áp dụng một tỷ lệ vật liệu tái chế tối thiểu trong thi công móng đường hoặc san lấp nền. Khi dòng vốn đầu tư công tạo ra cầu kéo đủ lớn, thị trường tự khắc sẽ định hình dòng cung ổn định. Bên cạnh đó, việc áp dụng cơ chế tín chỉ carbon cho các đơn vị sử dụng vật liệu tuần hoàn sẽ là cú hích tài chính thiết thực, giúp doanh nghiệp tối ưu hóa chi phí vận hành và nhân rộng mô hình bền vững này.

Nguồn tham khảo

Bài viết có sử dụng thông tin và tư liệu từ Báo điện tử VnExpress (vnexpress.net).