Đàm phán Mỹ - Iran bế tắc: Tuyên bố trái ngược làm khó thỏa thuận

Trong bối cảnh các nỗ lực ngoại giao nhằm tháo gỡ bế tắc kéo dài giữa Mỹ và Iran đang diễn ra hết sức mong manh tại Thụy Sĩ, không khí đàm phán lại bị phủ bóng bởi một loạt những tuyên bố công khai trái chiều và đầy thách thức từ cả hai phía. Thay vì tạo dựng nền tảng cho một thỏa thuận chung, những phát ngôn này đang biến cuộc đối thoại thành một "cuộc khẩu chiến" công khai, đẩy tiến trình ngoại giao vào nguy cơ chệch hướng và tiềm ẩn những rủi ro khó lường.

Tóm tắt nhanh

• Các cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran tại Thụy Sĩ bị gián đoạn và đe dọa bởi những phát ngôn công khai mâu thuẫn từ cả Tổng thống Mỹ và các quan chức Iran.
• Tổng thống Donald Trump đã sử dụng mạng xã hội để đe dọa Iran và công bố các "nhượng bộ" mà phía Iran lập tức bác bỏ, vi phạm nguyên tắc ngoại giao truyền thống.
• Iran đã phản ứng quyết liệt bằng cách từ chối tiếp tục đối thoại trực tiếp và công khai bác bỏ các tuyên bố của Mỹ, khẳng định không đàm phán dưới áp lực.
• Các chuyên gia nhận định đây là một "cuộc chiến truyền thông công khai" cho thấy sự bất đồng căn bản và thiếu đồng thuận sâu sắc giữa hai bên.

Vì sao đáng chú ý

Tình hình căng thẳng trong các cuộc đàm phán Mỹ - Iran không chỉ đơn thuần là một câu chuyện ngoại giao, mà còn có những tác động sâu rộng đến ổn định khu vực Trung Đông và toàn cầu. Đối với người đọc, nó phản ánh sự phức tạp của chính sách đối ngoại dưới thời Tổng thống Trump, nơi các phát ngôn công khai thường xuyên ảnh hưởng trực tiếp đến các tiến trình đàm phán nhạy cảm. Việc các cuộc đối thoại bị cản trở bởi những lời lẽ đối đầu làm tăng nguy cơ leo thang căng thẳng, gây bất ổn thị trường dầu mỏ toàn cầu và ảnh hưởng đến an ninh hàng hải quốc tế. Đồng thời, nó cũng đặt ra câu hỏi lớn về tương lai của ngoại giao truyền thống trong kỷ nguyên số, khi mạng xã hội trở thành công cụ đàm phán và gây áp lực. Một thỏa thuận thành công có thể mở ra kỷ nguyên giảm căng thẳng, trong khi đổ vỡ có thể đẩy khu vực vào một cuộc khủng hoảng mới, ảnh hưởng trực tiếp đến kinh tế và đời sống của hàng triệu người.

Bối cảnh

Mối quan hệ Mỹ - Iran đã luôn căng thẳng trong nhiều thập kỷ, đặc biệt xoay quanh chương trình hạt nhân của Tehran. Sau khi Mỹ rút khỏi thỏa thuận hạt nhân Kế hoạch Hành động Chung Toàn diện (JCPOA) năm 2015 dưới thời Tổng thống Donald Trump và tái áp đặt các lệnh trừng phạt khắc nghiệt, căng thẳng đã leo thang đến mức đáng báo động. Chính quyền Trump theo đuổi chính sách "áp lực tối đa" nhằm buộc Iran phải đàm phán một thỏa thuận mới, toàn diện hơn về chương trình hạt nhân, tên lửa đạn đạo và ảnh hưởng khu vực. Tuy nhiên, Iran luôn yêu cầu dỡ bỏ hoàn toàn trừng phạt trước mọi cuộc đàm phán có ý nghĩa. Các cuộc đối thoại gián tiếp hoặc qua trung gian đã diễn ra rời rạc, với Pakistan và Qatar đóng vai trò quan trọng trong việc bắc cầu. Phong cách đàm phán đặc trưng của Tổng thống Trump, thường xuyên sử dụng mạng xã hội để đưa ra tuyên bố hoặc gây áp lực, đã trở thành một yếu tố gây nhiễu liên tục trong quá trình này, khác hẳn với các nguyên tắc ngoại giao truyền thống về sự kín đáo và cân nhắc.

Những phát ngôn “chệch hướng” đàm phán

Khi các cuộc đàm phán mong manh vừa mới khởi động tại Obbuergen, Thụy Sĩ, Tổng thống Trump đã gây bất ngờ khi đăng bài trên mạng xã hội, đe dọa tấn công Iran nếu nước này không chấm dứt tài trợ cho nhóm vũ trang Hezbollah. Động thái này ngay lập tức vấp phải phản ứng mạnh mẽ từ phái đoàn Iran. Ông Ghalibaf, một thành viên phái đoàn Iran, đã gay gắt tuyên bố với Phó Tổng thống Mỹ Vance rằng lời đe dọa đã vi phạm cam kết không tấn công hoặc đe dọa lẫn nhau mà chính ông Trump vừa ký vài ngày trước đó. Ngay lập tức, phía Iran đã chấm dứt cuộc đối thoại trực tiếp và từ chối mọi nỗ lực sắp xếp cuộc gặp khác qua trung gian.

Phó Tổng thống Mỹ Vance sau đó đã cố gắng giải thích rằng ý của Tổng thống Trump là Mỹ sẽ đáp trả nếu Tehran vi phạm thỏa thuận, đồng thời đề xuất tạm dừng cuộc họp để Iran xem xét các đề xuất. Tuy nhiên, những lời bào chữa này không làm dịu được căng thẳng, khi ông Vance sau đó lại bảo vệ Tổng thống, cho rằng ông Trump chỉ đang đáp trả những “lời khẩu chiến” từ Iran để “làm rõ thực tế”.

Sự việc này không phải là lần đầu tiên các phát ngôn bộc phát của ông Trump trên mạng xã hội gây nhiễu loạn đàm phán. Trong suốt quá trình thương lượng, các bên trung gian đã nhiều lần cảnh báo Washington về tác động tiêu cực của những bài đăng này, đồng thời cố gắng thuyết phục Iran bỏ qua chúng và tập trung vào các thông điệp kín của các nhà đàm phán Mỹ.

Các "nhượng bộ" bị bác bỏ

Vấn đề trở nên phức tạp hơn khi Tổng thống Trump vội vã công bố "nhượng bộ mới nhất" từ Iran vào sáng 23/6. Ông khẳng định trên mạng xã hội rằng Tehran đã đồng ý cho phép "các cuộc thanh sát hạt nhân ở cấp độ cao nhất trong tương lai lâu dài". Phát ngôn này được đưa ra ngay sau khi Tehran khẳng định không có kế hoạch cho phép thanh sát viên vào ba cơ sở hạt nhân chủ chốt từng bị Mỹ không kích hồi tháng 6/2025, nơi lưu giữ gần như toàn bộ lượng uranium làm giàu của nước này. Điều này cho thấy sự khác biệt rõ rệt giữa tuyên bố của Mỹ và lập trường của Iran.

Trước đó một ngày, ông Vance cũng đã tuyên bố rằng Iran đồng ý rằng nếu tài sản của nước này được rã băng, quan chức Mỹ và Qatar sẽ giám sát quy trình và số tiền đó sẽ được dùng để mua nông sản Mỹ. Tuy nhiên, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran, Esmail Baghaei, sau đó đã làm rõ rằng Iran không loại trừ khả năng mua nông sản Mỹ, nhưng việc chi tiêu nguồn tiền bị đóng băng là hoàn toàn do Iran quyết định, không chịu sự giám sát của bên ngoài.

Chiến thuật "Nghệ thuật Đàm phán" và phản ứng của Iran

Nguyên tắc ngoại giao truyền thống "chưa có gì được thống nhất cho đến khi mọi thứ được thống nhất" là kim chỉ nam giúp các bên giữ lại dư địa mặc cả và điều chỉnh câu chữ để xoa dịu dư luận trong nước. Tuy nhiên, Tổng thống Trump thường có xu hướng công khai mô tả các kết quả mà ông mong muốn như thể chúng đã được hai bên thống nhất. Mục đích của chiến thuật này, theo các nhà phân tích, là nhằm tạo sức ép buộc Iran phải chấp nhận từng nội dung trong một thỏa thuận cuối cùng.

Phía Iran dường như đã nhận ra chiến thuật đó và đã có cách ứng phó riêng. Họ lập tức và công khai bác bỏ các tuyên bố từ phía Mỹ để tránh bị dồn vào thế bí, ngay cả khi những phát biểu của ông Trump có một phần đúng sự thật. Kiểu đấu khẩu công khai như vậy có thể dễ dàng hủy hoại một cuộc đàm phán vốn đã có mức độ rủi ro cao. Mohamed Amersi, chuyên gia về Iran tại Trung tâm Wilson, nhận định rằng ông Trump đang áp dụng các bài học từ cuốn "Nghệ thuật Đàm phán", đưa ra các lời đe dọa cực đoan để thử thách ý chí của đối phương, nhưng người Iran "thừa hiểu các chiến thuật này nên chúng sẽ không làm thay đổi cục diện".

Rạn nứt công khai: Dấu hiệu bất đồng sâu sắc

Suzanne Maloney, chuyên gia về Iran tại Viện Brookings, nhận định rằng cả "Washington và Tehran đang bước vào cuộc chiến truyền thông công khai nhằm định hình dư luận và thúc đẩy kết quả mà họ mong muốn trong cuộc đàm phán". Bà nhấn mạnh rằng những bất đồng công khai này cho thấy thực tế hai bên đạt được rất ít đồng thuận.

Sự bất đồng về thanh sát hạt nhân là một ví dụ rõ rệt. Phía Iran được cho là đồng ý về nguyên tắc, nhưng không muốn chốt thời gian hay chi tiết cho đến khi các phần khác của thỏa thuận, bao gồm việc tiếp cận hàng tỷ USD tài sản bị đóng băng, được thống nhất. Điều này giải thích lý do Iran lập tức phản bác tuyên bố của ông Vance rằng Tehran đã đồng ý cho phép các thanh sát viên IAEA vào các cơ sở này như "bước đi đầu tiên" để đảm bảo Iran không sở hữu vũ khí hạt nhân. Điều này cũng khiến ông Trump giận dữ cảnh báo sẽ không có thỏa thuận nào nếu Iran không đồng ý về các cuộc thanh sát.

Richard Nephew, cựu chuyên gia trưởng về các lệnh trừng phạt trong đội ngũ đàm phán Mỹ về thỏa thuận hạt nhân năm 2015, nhận xét rằng những mâu thuẫn công khai là dấu hiệu cho thấy hai bên "bất đồng cơ bản với nhau và họ đang cố gắng che đậy điều đó". Điều này không chỉ gây khó khăn cho việc đạt được một thỏa thuận, mà còn làm suy yếu lòng tin, một yếu tố then chốt trong mọi tiến trình ngoại giao.

Góc nhìn Xu Hướng 24

Chiến lược "ngoại giao loa phóng thanh" mà cả Mỹ và Iran đang theo đuổi trong các cuộc đàm phán hiện tại là một con đường đầy rủi ro và ít tiềm năng mang lại kết quả tích cực. Thay vì xây dựng cầu nối và tìm kiếm điểm chung trong không gian kín đáo của ngoại giao, việc công khai các tuyên bố gây sốc và bác bỏ lẫn nhau chỉ làm tăng thêm sự ngờ vực và củng cố lập trường cứng rắn của mỗi bên. Điều này không chỉ cản trở khả năng đạt được một thỏa thuận cụ thể, mà còn tạo ra tiền lệ xấu cho các cuộc đàm phán quốc tế trong tương lai. Nó ưu tiên tín hiệu chính trị nội địa và hình ảnh trước công chúng hơn là tiến bộ ngoại giao thực chất. Nguy hiểm tiềm tàng không chỉ là một thỏa thuận thất bại, mà còn là sự gia tăng đáng kể nguy cơ tính toán sai lầm và leo thang căng thẳng, đặc biệt trong một khu vực vốn đã bất ổn như Trung Đông. Để thực sự tiến triển, cả hai bên cần phải quay trở lại các nguyên tắc ngoại giao truyền thống, nơi sự kín đáo và lòng tin được đặt lên hàng đầu, thay vì biến bàn đàm phán thành một sàn đấu công khai.

Nguồn tham khảo

• VnExpress - Những tuyên bố trái ngược làm khó đàm phán Mỹ - Iran