Công nghệ không bỏ ai lại phía sau: Thước đo giá trị trong kỷ nguyên số

Giữa dòng chảy không ngừng của những đổi mới về trí tuệ nhân tạo, dữ liệu và tự động hóa, một nghịch lý vẫn tồn tại: hàng triệu người dùng trên khắp thế giới đang bị bỏ lại phía sau bởi các sản phẩm số chưa được thiết kế để họ có thể sử dụng một cách bình đẳng. Câu chuyện của Nguyễn Việt Tiến, một chàng trai 18 tuổi khiếm thị ở Hà Nội, là minh chứng rõ nét cho thách thức này, đồng thời cũng là động lực để các nhà phát triển công nghệ nhìn nhận lại giá trị cốt lõi của mình: khả năng tiếp cận không chỉ là một tính năng, mà là triết lý.

Tóm tắt nhanh

• Khả năng tiếp cận (accessibility) đang dần trở thành thước đo quan trọng về sự trưởng thành công nghệ và giá trị nhân văn của doanh nghiệp, thay vì chỉ là một tính năng bổ sung.

• Nhiều ứng dụng, trong đó có Zalo, đang chuyển dịch từ tư duy “người dùng mặc định” sang thiết kế bao trùm, điển hình là việc cải thiện tương thích với các trình đọc màn hình như VoiceOver cho người khiếm thị và tính năng đọc chính tả cho người gặp khó khăn khi gõ phím.
• Sự thiếu hụt các tính năng hỗ trợ tiếp cận tạo ra rào cản lớn cho người khuyết tật và người cao tuổi, ảnh hưởng đến khả năng hòa nhập xã hội và thực hiện các giao dịch cơ bản trên nền tảng số.

• Luật Công nghiệp Công nghệ số (hiệu lực 2026 tại Việt Nam) và các tiêu chuẩn quốc tế như WCAG đang thúc đẩy các doanh nghiệp công nghệ chủ động áp dụng thiết kế bao trùm ngay từ đầu, mang lại lợi ích về tối ưu chi phí và mở rộng thị trường.

Vì sao đáng chú ý

Câu chuyện về khả năng tiếp cận công nghệ không chỉ là một vấn đề kỹ thuật đơn thuần, mà còn là một khía cạnh nhân văn sâu sắc, tác động trực tiếp đến sự hòa nhập xã hội và chất lượng cuộc sống của hàng triệu người. Đối với người khuyết tật và người cao tuổi, việc được tiếp cận công nghệ một cách bình đẳng không chỉ giúp họ thực hiện các tác vụ hàng ngày như nhắn tin, học tập hay mua sắm mà còn mở ra cánh cửa kết nối với cộng đồng, giảm thiểu cảm giác cô lập. Từ góc độ kinh tế, việc bỏ qua nhóm người dùng này đồng nghĩa với việc các doanh nghiệp đang bỏ lỡ một phân khúc thị trường tiềm năng lớn. Hơn nữa, trong bối cảnh chuyển đổi số đang được đẩy mạnh toàn cầu, việc xây dựng một hệ sinh thái số không rào cản là nền tảng cho sự phát triển bền vững, công bằng, nơi mọi công dân đều có thể hưởng lợi từ những tiến bộ của khoa học công nghệ. Điều này cũng ảnh hưởng đến uy tín và trách nhiệm xã hội của các công ty công nghệ, định hình hình ảnh của họ trong mắt công chúng và các nhà quản lý.

Bối cảnh

Trong nhiều thập kỷ, ngành công nghệ đã phát triển dựa trên một giả định ngầm về “người dùng mặc định” – một cá nhân sở hữu năng lực thể chất, giác quan và nhận thức hoàn hảo. Điều này dẫn đến việc phần lớn sản phẩm số được thiết kế mà không tính đến các nhóm đối tượng đặc biệt, gây ra “khoảng cách số” ngày càng lớn. Khi công nghệ dần trở thành cơ sở hạ tầng thiết yếu cho đời sống xã hội – từ giao tiếp, học tập, làm việc đến mua sắm và giải trí – sự thiếu vắng các tính năng hỗ trợ tiếp cận đã trở thành một rào cản lớn, cản trở sự hòa nhập và khả năng tự lập của người khuyết tật và người cao tuổi.

Trên thế giới, Ngày nhận thức toàn cầu về khả năng tiếp cận (Global Accessibility Awareness Day - GAAD), được tổ chức hàng năm vào thứ năm của tuần thứ ba tháng 5, đã góp phần nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của thiết kế bao trùm. Tại Việt Nam, với việc Luật Công nghiệp Công nghệ số có hiệu lực từ đầu năm 2026, xác định AI và công nghệ bán dẫn là trọng tâm phát triển, bối cảnh pháp lý cũng đang dần thúc đẩy các doanh nghiệp hướng tới một môi trường số toàn diện hơn.

Rào cản số: Không chỉ là khiếm khuyết trải nghiệm

Đối với người có thị lực bình thường, một biểu tượng không gắn nhãn hoặc một nút bấm bị lỗi hiển thị có thể chỉ là một bất tiện nhỏ. Tuy nhiên, với Nguyễn Việt Tiến – người khiếm thị bẩm sinh – những chi tiết nhỏ này lại có thể biến một ứng dụng số trở nên vô dụng hoàn toàn. Tiến kể về trải nghiệm khi chuyển từ điện thoại Android sang iPhone, nơi trình đọc màn hình TalkBack của Android hỗ trợ cậu sử dụng Zalo khá ổn định, nhưng VoiceOver trên iOS lại chỉ có thể đọc phần tóm tắt bên ngoài mà không thể truy cập nội dung tin nhắn chi tiết trong khung chat. Điều này buộc Tiến phải nhờ người khác đọc hộ tin nhắn, đánh mất sự tự chủ trong giao tiếp.

Khoảng cách số này không chỉ riêng với người khiếm thị mà còn hiện hữu rõ rệt với người cao tuổi. Nhiều ông bà phải vật lộn với các giao diện phức tạp, chữ quá nhỏ, âm thanh khó nghe hoặc thao tác chạm vuốt khó khăn. Rào cản không nằm ở việc họ ngại công nghệ, mà là do các ứng dụng số vẫn chưa được thiết kế phù hợp với khả năng nghe, nhìn và thao tác của họ. Những bất cập này không chỉ làm giảm trải nghiệm người dùng mà còn tạo ra rào cản hòa nhập cộng đồng, làm suy yếu khả năng tự lập của các đối tượng yếu thế trong xã hội số.

Zalo và hành trình kiến tạo khả năng tiếp cận

Trước những phản hồi thực tế từ người dùng như Việt Tiến, các ứng dụng nhắn tin toàn cầu và cả các nền tảng tại Việt Nam như Zalo đã bắt đầu nhìn nhận khả năng tiếp cận như một ưu tiên chiến lược. Đội ngũ phát triển Zalo đã nhanh chóng điều chỉnh khả năng tương thích của ứng dụng với VoiceOver trên iOS. Sau các bản cập nhật, trình đọc màn hình giờ đây có thể đọc chính xác tên người gửi, nội dung tin nhắn, thời gian gửi, tệp đính kèm và thậm chí cả mô tả của các nhãn dán trong giao diện cuộc trò chuyện. "Đây là sự thay đổi rất đáng quý, tháo gỡ rào cản lớn nhất của em," Việt Tiến chia sẻ, bày tỏ mong muốn Zalo sẽ tiếp tục cải thiện hơn nữa.

Sự thay đổi này không chỉ đơn thuần giúp người khiếm thị “dùng được” ứng dụng, mà còn giúp họ giao tiếp, học tập và kết nối độc lập hơn trong đời sống hàng ngày. Ông Nguyễn Hữu Đức, quản lý các sản phẩm AI in-app của Zalo, trong bài thuyết trình tại sự kiện "Build Accessible Experiences on iOS" ở Singapore, đã khẳng định rằng khả năng tiếp cận không chỉ là một tính năng bổ sung mà là một "triết lý" cần được tư duy ngay từ đầu trong quá trình phát triển sản phẩm. "Khoảnh khắc nhận được email từ Việt Tiến, đội ngũ nhận ra rằng khả năng tiếp cận không chỉ là câu chuyện công nghệ, mà còn là động lực để tiếp tục phát triển sản phẩm tốt hơn mỗi ngày," ông Đức nhấn mạnh, cam kết đầu tư và hoàn thiện thêm nhiều tính năng trong tương lai.

Bên cạnh đó, Zalo cũng đã tích hợp tính năng Soạn tin nhắn văn bản bằng giọng nói (Dictation) để hỗ trợ những người gặp khó khăn khi thao tác gõ phím. Tính năng này hiện đang được hơn 8 triệu người dùng thường xuyên mỗi tháng tin dùng, với khả năng nhận diện đa dạng các chất giọng vùng miền tại Việt Nam. Những nỗ lực này cho thấy Zalo đang định vị khả năng tiếp cận như một phần cốt lõi của trải nghiệm sản phẩm, góp phần nâng cao giá trị nhân văn và mức độ trưởng thành công nghệ của doanh nghiệp trong kỷ nguyên số.

Kiến tạo hệ sinh thái số không rào cản: Tiêu chuẩn và tương lai

Để xây dựng một hệ sinh thái số thực sự không rào cản tại Việt Nam, các doanh nghiệp công nghệ cần chuyển đổi tư duy từ việc vá lỗi thụ động sang thiết kế bao trùm ngay từ khâu kiến trúc hệ thống. Việc áp dụng nghiêm ngặt các tiêu chuẩn quốc tế như WCAG (Web Content Accessibility Guidelines) – bộ quy chuẩn toàn diện do W3C phát triển – là vô cùng cần thiết. WCAG cung cấp một khung làm việc rõ ràng để đảm bảo nội dung web và ứng dụng có thể tiếp cận được với mọi người, bao gồm cả người khuyết tật. Tuân thủ WCAG không chỉ giúp tối ưu hóa chi phí vận hành và giảm thiểu sai sót kỹ thuật ở giai đoạn muộn mà còn mở rộng biên độ thị trường đáng kể, tiếp cận nhóm khách hàng yếu thế đầy tiềm năng.

Việc xây dựng một bộ thư viện giao diện hỗ trợ sẵn các tính năng trợ năng cũng là một bước đi chiến lược, giúp các nhà phát triển dễ dàng tạo ra các sản phẩm inclusiveness hơn. Nhìn về tương lai, công nghệ có thể bắt đầu bằng những thuật toán phức tạp, những dòng mã lệnh hay trí tuệ nhân tạo tiên tiến, nhưng cuối cùng, ý nghĩa thực sự của nó vẫn nằm ở khả năng giúp con người kết nối với nhau, đảm bảo rằng không ai bị bỏ lại phía sau trên con tàu chuyển đổi số.

Góc nhìn Xu Hướng 24

Câu chuyện về khả năng tiếp cận trong công nghệ, được Zalo minh chứng qua những nỗ lực cụ thể, cho thấy một sự chuyển dịch quan trọng trong tư duy phát triển sản phẩm tại Việt Nam. Không còn là một yêu cầu tuân thủ chiếu lệ, khả năng tiếp cận đang trở thành một lợi thế cạnh tranh chiến lược và một yếu tố định vị thương hiệu mạnh mẽ. Zalo đã khéo léo biến một phản hồi cá nhân thành động lực cải tiến toàn diện, chứng tỏ rằng sự lắng nghe người dùng, đặc biệt là các nhóm yếu thế, không chỉ là trách nhiệm xã hội mà còn là con đường dẫn đến sự đổi mới thiết thực và bền vững. Việc tích hợp các tính năng như Dictation với khả năng nhận diện chất giọng vùng miền thể hiện sự thấu hiểu sâu sắc bối cảnh địa phương, mang lại giá trị vượt trội so với các giải pháp chung chung. Tuy nhiên, thách thức đặt ra là liệu các doanh nghiệp công nghệ khác có sẵn sàng đầu tư và cam kết biến khả năng tiếp cận thành một phần cốt lõi trong DNA của họ hay không, đặc biệt khi các quy định pháp lý như Luật Công nghiệp Công nghệ số chuẩn bị có hiệu lực, đòi hỏi một tầm nhìn xa hơn là chỉ tập trung vào lợi nhuận ngắn hạn.

Nguồn tham khảo

• Khi khả năng tiếp cận là 'thước đo' của công nghệ | Znews.vn

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Khả năng tiếp cận trong công nghệ là gì?

Khả năng tiếp cận (accessibility) trong công nghệ là việc thiết kế và phát triển các sản phẩm, dịch vụ số (như ứng dụng, website) sao cho tất cả mọi người, bao gồm cả những người khuyết tật (thị giác, thính giác, vận động) và người cao tuổi, đều có thể sử dụng và tương tác một cách dễ dàng và độc lập.

2. Tại sao khả năng tiếp cận lại quan trọng đối với các công ty công nghệ?

Khả năng tiếp cận không chỉ thể hiện trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp mà còn mở rộng thị trường tiềm năng, tăng cường trải nghiệm người dùng, cải thiện hình ảnh thương hiệu và đảm bảo tuân thủ các quy định pháp lý ngày càng chặt chẽ. Nó giúp công nghệ trở nên bao trùm và phục vụ được nhiều đối tượng người dùng hơn.

3. Tiêu chuẩn WCAG là gì và vai trò của nó?

WCAG (Web Content Accessibility Guidelines) là một bộ hướng dẫn quốc tế do World Wide Web Consortium (W3C) phát triển, cung cấp các tiêu chuẩn để tạo ra nội dung web dễ tiếp cận hơn cho người khuyết tật. Tuân thủ WCAG giúp các nhà phát triển xây dựng các trang web và ứng dụng thân thiện, giảm thiểu rào cản và đảm bảo mọi người đều có thể truy cập thông tin và dịch vụ số.