Bất đồng ở eo biển Hormuz: Thỏa thuận ngừng bắn Mỹ - Iran bên bờ vực đổ vỡ

Chỉ chưa đầy một tháng sau khi tiếng bút ký bản ghi nhớ ngừng bắn mang lại hy vọng hạ nhiệt cho "chảo lửa" Trung Đông, khói lửa lại bùng lên dữ dội tại eo biển Hormuz. Những đụng độ quân sự trực tiếp giữa Mỹ và Iran trong những ngày qua không chỉ đe dọa trực tiếp đến huyết mạch năng lượng toàn cầu, mà còn đẩy thỏa thuận ngoại giao non trẻ vừa đạt được vào tình thế "ngàn cân treo sợi tóc". Quyết định hành động đơn phương của lực lượng quân sự Iran đang thử thách nghiêm trọng giới hạn chịu đựng của Washington, đẩy hai quốc gia trở lại vạch xuất phát của một cuộc đối đầu vũ trang toàn diện.

Tóm tắt nhanh

• Thỏa thuận ngừng bắn lịch sử ký giữa Mỹ và Iran ngày 17/6/2026 đứng trước nguy cơ sụp đổ hoàn toàn sau loạt vụ tấn công tàu thương mại tại eo biển Hormuz vào đầu tháng 7/2026.
• Mỹ tiến hành không kích trả đũa quy mô lớn, trong khi Iran đáp trả bằng cách tập kích 85 mục tiêu quân sự của Mỹ tại Bahrain, Kuwait và tuyên bố bắn rơi máy bay không người lái MQ-9 của Mỹ.
• Tổng thống Donald Trump chính thức tuyên bố thỏa thuận ngừng bắn "đã chấm dứt" tại hội nghị thượng đỉnh NATO ở Ankara, cảnh báo sẵn sàng hủy diệt hạ tầng năng lượng của Iran nếu nước này không thỏa hiệp.

Vì sao đáng chú ý

Sự leo thang căng thẳng tại eo biển Hormuz không đơn thuần là một vụ đụng độ biên giới thông thường, mà nó nhắm thẳng vào "yết hầu" của nền kinh tế toàn cầu. Nơi đây vận chuyển khoảng 20% lượng dầu mỏ tiêu thụ toàn cầu, và bất kỳ một sự gián đoạn kéo dài nào cũng có thể đảo ngược đà hạ nhiệt của giá năng lượng toàn cầu. Đáng chú ý, vụ việc bộc lộ sự chia rẽ sâu sắc và nguy hiểm trong cấu trúc quyền lực của Iran. Trong khi chính phủ dân sự của Tổng thống Masoud Pezeshkian nỗ lực tìm kiếm giải pháp dỡ bỏ cấm vận thông qua ngoại giao, thì Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) lại tự ý hành động quân sự nhằm duy trì tầm ảnh hưởng địa chính trị của riêng mình. Sự thiếu đồng nhất này khiến mọi cam kết quốc tế của Tehran trở nên kém tin cậy, đồng thời đẩy chính quyền Mỹ vào thế phải sử dụng vũ lực cứng rắn để bảo vệ nguyên tắc tự do hàng hải quốc tế.

Bối cảnh

Trước khi những tiếng nổ rung chuyển eo biển Hormuz diễn ra vào ngày 7/7, mối quan hệ Mỹ - Iran tưởng chừng đã tìm thấy một lối thoát tạm thời. Ngày 17/6/2026, Tổng thống Donald Trump ký bản ghi nhớ ngừng bắn với Iran, một bước đi giúp giá dầu Brent duy trì ổn định quanh mức dễ thở 70 USD/thùng và mở ra 60 ngày đàm phán hòa bình toàn diện tại Qatar. Sự hạ nhiệt này mang lại lợi thế chính trị lớn cho ông Trump, đồng thời giúp các nước xuất khẩu dầu mỏ vùng Vịnh như UAE và Arab Saudi khôi phục hoạt động giao thương hàng hải đáng kể. Tuy nhiên, vòng đàm phán gián tiếp tại Doha tuần trước đã kết thúc mà không đạt được đột phá nào do những bất đồng cốt lõi về việc dỡ bỏ lệnh trừng phạt và phạm vi kiểm soát eo biển Hormuz. Chính sự bế tắc này đã thúc đẩy phe diều hâu tại Tehran kích hoạt lại các biện pháp răn đe quân sự trên thực địa.

Góc nhìn Xu Hướng 24

Phân tích từ thực tế chiến trường và thị trường năng lượng cho thấy chiến lược "vũ khí hóa" eo biển Hormuz của Iran đang phản tác dụng nghiêm trọng. Tehran lâu nay vẫn coi khả năng phong tỏa eo biển này là quân bài tẩy mạnh nhất để ép Mỹ nhượng bộ trên bàn đàm phán. Thế nhưng, cục diện nay đã khác. Việc các quốc gia xuất khẩu dầu mỏ vùng Vịnh nhanh chóng thích ứng bằng cách sử dụng các tuyến đường ống đất liền tránh Hormuz — điển hình là UAE đã tăng sản lượng xuất khẩu qua các tuyến thay thế từ 1,9 triệu lên 4,3 triệu thùng/ngày — đã làm giảm đáng kể giá trị chiến lược của eo biển này. Hơn nữa, việc giá dầu thế giới vẫn giữ ổn định quanh mốc 73 USD/thùng sau các vụ tấn công chứng tỏ thị trường không còn quá hoảng loạn trước các lời đe dọa từ Tehran. Bằng cách cố chấp bám lấy đòn bẩy cũ kỹ này, Iran không chỉ tự cô lập mình mà còn trao cho Tổng thống Trump một lý do hoàn hảo để tái khởi động chiến dịch trừng phạt tối đa, thậm chí là các cuộc không kích hủy diệt nhằm vào hạ tầng năng lượng trong nước. Đây rõ ràng là một tính toán sai lầm chiến lược mang tính tự sát của giới cầm quyền quân sự Iran.

Trận chiến tên lửa trên eo biển chiến lược

Căng thẳng thực địa bùng phát dữ dội vào ngày 7/7 khi Cơ quan Điều hành Thương mại Hàng hải Vương quốc Anh (UKMTO) thông báo 3 tàu hàng bị tấn công bằng "vật thể bay không xác định" gần bờ biển Oman khi đang di chuyển qua eo biển Hormuz. Các nguồn tin tình báo Mỹ xác nhận Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) đã phóng ít nhất hai tên lửa vào các tàu này. Trong số các mục tiêu bị nhắm tới có tàu Al Rekayyat, một siêu tàu chở khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) của Qatar, và một siêu tàu chở dầu treo cờ Arab Saudi.

Tàu thuyền neo đậu trên eo biển Hormuz, ngoài khơi thành phố Bandar Abbas, Iran, ngày 11/6/2026. Ảnh: AP

Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) ngay lập tức phản ứng bằng một loạt cuộc tấn công quy mô lớn nhắm vào các vị trí quân sự của Iran nhằm bảo vệ tự do hàng hải. Phía Iran cũng không hề nhượng bộ khi IRGC tuyên bố đã tập kích đáp trả vào 85 mục tiêu quân sự của Mỹ tại cảng Salman và căn cứ Hạm đội 5 ở Bahrain, cùng căn cứ không quân Ali Al Salem ở Kuwait. Họ cũng xác nhận đã bắn hạ một máy bay không người lái trinh sát MQ-9 Reaper có giá trị cao của Washington trên bầu trời tỉnh Bushehr. Sự leo thang nhanh chóng này cho thấy cả hai bên đều đã chuẩn bị sẵn sàng cho kịch bản thỏa thuận ngừng bắn đổ vỡ.

Sự rạn nứt trong nội bộ Tehran và nước cờ sai lầm

Những diễn biến quân sự tại Hormuz phơi bày một thực tế cay đắng: nội bộ chính quyền Iran đang rơi vào tình trạng trống đánh xuôi kèn thổi ngược. Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf, người dẫn đầu phái đoàn đàm phán của Tehran tại Qatar, từng tuyên bố eo biển Hormuz cần được mở cửa tự do vì điều đó mang lại lợi ích kinh tế trực tiếp cho chính đất nước. Tuy nhiên, tiếng nói của những người thực tế như ông Ghalibaf đã bị lấn át bởi giới giáo sĩ bảo thủ và các tướng lĩnh IRGC.

Các hải trình đi qua eo biển Hormuz. Đồ họa: Guardian

"Nếu bất kỳ con tàu nào đi qua tuyến đường biển này mà chưa được cho phép và không tuân thủ luật pháp của Cộng hòa Hồi giáo, nó sẽ bị đánh chìm xuống đáy vịnh Ba Tư", giáo sĩ Mohammad-Nabi Mousavifard phát biểu đầy cứng rắn trước đám đông tín đồ. Lời đe dọa này nhanh chóng được cụ thể hóa bằng những quả tên lửa phóng vào các tàu hàng, trực tiếp biến eo biển thành chiến trường và vô hiệu hóa những nỗ lực ngoại giao của Tổng thống Masoud Pezeshkian.

Lửa giận từ Washington và kịch bản chấm dứt đàm phán

Quyết định thách thức Mỹ của Iran đã vấp phải phản ứng cực kỳ giận dữ từ Tổng thống Donald Trump. Phát biểu tại hội nghị thượng đỉnh NATO ở Ankara, Thổ Nhĩ Kỳ vào ngày 8/7, ông Trump tuyên bố thẳng thừng: "Đàm phán với họ chỉ lãng phí thời gian. Tôi cho rằng bản ghi nhớ ký với Iran đã chấm dứt".

Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian ký bản ghi nhớ với Mỹ tại Tehran, Iran, ngày 18/6/2026. Ảnh: AP

Chủ nhân Nhà Trắng không ngần ngại cảnh báo về khả năng hủy diệt toàn diện hạ tầng kinh tế của Tehran nếu xung đột tiếp tục leo thang. Ông khẳng định quân đội Mỹ có đủ khả năng "đánh sập các cây cầu và triệt hạ toàn bộ nguồn cung năng lượng của Iran chỉ trong vòng một giờ". Với việc Mỹ liên tục chuẩn bị cho các đợt không kích mới và tuyên bố chấm dứt hiệu lực của bản ghi nhớ, bóng ma chiến tranh toàn diện một lần nữa lại bao trùm lên vùng Vịnh, dập tắt những hy vọng mong manh về một nền hòa bình lâu dài bằng giải pháp ngoại giao.

Nguồn tham khảo

Bài viết được tổng hợp và phân tích dựa trên thông tin từ báo điện tử VnExpress và các hãng thông tấn quốc tế uy tín bao gồm Wall Street Journal (WSJ), Al Jazeera và Iran International.